Với bếp nướng gia đình ở villa, than hoa (than củi) bắt lửa nhanh, nóng mạnh, hợp nướng xém; than ép cháy đều và lâu hơn, hợp nướng dài; củi hợp lửa trại hơn là nướng trực tiếp vì khói nhiều và nhiệt khó kiểm soát. Nhóm than không cần dầu hoả hay xăng: dùng ống mồi hoặc viên mồi, châm từ dưới, đợi hai mươi tới ba mươi phút cho than phủ tro trắng rồi mới nướng.
Trên đồi gió lạnh, than cháy nhanh và lệch về phía hứng gió. Bài này giải thích khác biệt giữa các loại nhiên liệu, cách nhóm và giữ than đều cả buổi, và một điều không bao giờ được quên: than cháy sinh khí CO, không mang bếp than vào phòng kín dù trời lạnh hay mưa.
Than hoa, than ép, củi: khác nhau ở đâu
Mỗi loại có chỗ dùng riêng. Nhiều villa chuẩn bị sẵn một loại than cho bếp nướng và củi cho lửa trại; biết đặc tính giúp dùng cho đúng.
| Đặc điểm | Than hoa (than củi) | Than ép (than viên, than không khói) | Củi |
|---|---|---|---|
| Bắt lửa | Nhanh | Chậm hơn, cần mồi tốt | Nhanh với củi nhỏ, khô |
| Nhiệt | Nóng mạnh, không đều giữa các cục | Đều, ổn định | Bùng lên rồi giảm, khó giữ đều |
| Thời gian cháy | Trung bình | Lâu | Phải thêm liên tục |
| Khói, tàn | Ít khói khi đã đỏ, có tàn bắn | Thường ít khói, ít tàn | Nhiều khói, nhiều tàn |
| Hợp với | Nướng xém, nướng nhanh | Nướng lâu, nướng nhóm đông | Lửa trại, nướng khoai bắp vùi tro |
| Lưu ý | Chọn cục to đều, khô | Một số loại có chất kết dính, đợi cháy hết mùi | Chỉ dùng củi khô, không sơn, không ngâm hoá chất |
Than ép rẻ tiền đôi khi có mùi lạ lúc mới cháy do chất kết dính. Luôn đợi than đỏ đều, hết khói và mùi rồi mới đặt thức ăn lên. Gỗ đã sơn, ván ép, gỗ ngâm thuốc chống mối tuyệt đối không dùng để nướng hay đốt lửa trại; khói của chúng có thể chứa chất độc.
Nhóm than không cần dầu
Dầu hoả, xăng, cồn lỏng đổ trực tiếp lên than là nguyên nhân phổ biến của bỏng khi nướng, và để lại mùi trên thức ăn. Có ba cách nhóm an toàn hơn.
- Ống mồi than (ống kim loại có tay cầm): nhồi giấy vo dưới đáy, đổ than lên trên, châm giấy từ dưới; khoảng hai mươi phút than trên cùng đã phủ tro, đổ ra bếp.
- Viên mồi hoặc cồn khô dạng viên: đặt hai, ba viên dưới đáy, xếp than thành hình tháp trên, châm viên mồi; không thêm cồn khi than đã bắt.
- Giấy và củi nhỏ: vo giấy, xếp que củi nhỏ thành hình chóp, châm lửa, khi củi cháy đều thì xếp than xung quanh và lên trên.
- Dù cách nào, đợi tới khi phần lớn than phủ một lớp tro trắng mỏng mới dàn than và đặt vỉ.
- Quạt nhẹ ở chân than giúp nhanh hơn, nhưng quạt mạnh làm tàn bay; giữ trẻ nhỏ cách xa trong lúc này.
Nếu villa đã có sẵn bật lửa súng, viên mồi, hãy hỏi chủ nhà để dùng; nếu không, ống mồi than là món đồ nhỏ, bền, đáng mang theo cho nhóm hay đi nướng.
Than để ngoài trời qua đêm sương ở vùng cao hút ẩm rất nhanh, nhóm lâu gấp đôi. Nếu than hơi ẩm, phơi lên mép bếp đang cháy vài phút trước khi thêm vào, hoặc nhóm bằng ống mồi để có luồng nóng đi qua toàn bộ khối than.
Giữ than đều khi gió lạnh
Gió trên đỉnh đồi làm than cháy nhanh hơn ở đồng bằng và cháy lệch: phía hứng gió đỏ rực, phía khuất nguội dần. Đặt bếp ở chỗ khuất gió nhất trong sân mà vẫn thoáng, xa mái và vật dễ cháy. Nếu bếp có cửa gió dưới đáy, khép bớt khi gió mạnh để than không cháy quá nhanh; mở rộng khi trời lặng mà than yếu.
Đừng đợi than tàn mới thêm. Cứ khoảng ba mươi, bốn mươi phút, tuỳ gió, bổ sung vài cục than mới vào vùng lửa mạnh, đặt sát than đang đỏ để bắt lửa từ từ. Có người nhóm sẵn một mẻ than nhỏ trong ống mồi để đổ thêm khi cần, không làm nhiệt bếp tụt.
Trời lạnh, thức ăn từ tủ lạnh ra cũng hút nhiệt của than nhiều hơn. Nướng từng mẻ vừa, không xếp kín vỉ, để than còn thở và nhiệt không tụt đột ngột. Bếp có nắp thì đậy nắp những lúc không cần lật, nhiệt giữ tốt hơn hẳn và than đỡ tốn.
Khí CO: lý do không nướng trong phòng kín
Than và củi khi cháy, nhất là cháy thiếu oxy, sinh ra khí carbon monoxide (CO). CO không màu, không mùi, không gây cay mắt, nên người trong phòng không nhận ra. Khí này gắn vào hồng cầu mạnh hơn oxy nhiều lần, làm cơ thể thiếu oxy; dấu hiệu ban đầu là đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, dễ bị nhầm với say rượu hay mệt đường.
Ở vùng cao, chính cái lạnh là cám dỗ nguy hiểm: mang bếp than vào phòng để vừa nướng vừa sưởi, hay để chậu than hồng trong phòng ngủ cho ấm. Đây là kiểu tai nạn mà báo chí vẫn đưa tin hằng năm vào mùa lạnh ở các tỉnh miền núi. Phòng gỗ của villa đóng kín cửa vì lạnh lại càng nguy hiểm.
Nguyên tắc đơn giản: bếp than, bếp củi chỉ dùng ngoài trời hoặc dưới hiên thông thoáng hai phía. Không sưởi bằng than trong phòng ngủ. Nếu có người đau đầu, buồn nôn, lơ mơ sau khi ở gần bếp than trong không gian kín, đưa ngay ra chỗ thoáng và gọi cấp cứu 115.
Hiên có mái nhưng ba mặt bị che kín bằng bạt chắn gió cũng không còn là chỗ thoáng. Khi trời mưa gió và phải nướng dưới hiên, để ít nhất hai phía mở, đặt bếp ở mép ngoài, và không ai ngồi lâu sát bếp. Trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người có bệnh tim phổi nhạy với CO hơn người khoẻ.
Củi cho lửa trại và đồ vùi tro
Củi khô là điều kiện số một. Củi ẩm cháy âm ỉ, khói nhiều, cay mắt và khó giữ lửa. Mùa mưa ở vùng cao, để củi dưới mái từ chiều hoặc hỏi chủ nhà chỗ để củi khô.
Củi nhỏ trước, củi to sau. Que nhỏ, vỏ bào bắt lửa nhanh; khi đã có lớp than ở đáy mới thêm thanh to. Thêm từng thanh, không ném cả ôm.
Lớp tro nóng là bếp vùi lý tưởng. Khoai lang, bắp, sắn bọc giấy bạc vùi vào mép lớp tro than nóng, khoảng bốn mươi phút tới một tiếng là chín, thơm mùi khói mà không cần canh.
Gió đổi chiều thì đổi chỗ ngồi. Khói củi đi theo gió; khi gió đêm quay hướng, người ngồi cuối gió bị khói tạt liên tục. Xếp ghế thành vòng hở và đổi chỗ thay vì cố quạt khói đi.
Không nướng thịt trực tiếp trên lửa củi đang bùng. Lửa ngọn làm thịt ám khói đen, cháy ngoài sống trong. Muốn nướng trên lửa củi, đợi củi thành than hồng rồi mới đặt vỉ.
Củi lấy ở đâu. Dùng củi chủ nhà chuẩn bị. Không tự chặt cây, nhặt cành trong rừng hay rẫy quanh villa; vừa ảnh hưởng rừng, vừa có thể là tài sản của người khác.
Dập than và cất bếp sau buổi nướng
Than trong bếp nướng giữ nhiệt nhiều giờ, có khi tới sáng hôm sau. Bếp kim loại nóng cũng có thể làm bỏng người đi ngang trong bóng tối.
- Ngừng thêm than từ khoảng nửa tiếng trước khi kết thúc, để than tự cháy nhỏ.
- Nếu bếp có nắp và cửa gió, đóng hết lại để than tắt dần do thiếu oxy; than còn lại có thể dùng lần sau.
- Nếu dập bằng nước, rưới từ từ, đứng tránh hơi nước bốc lên, đảo đều, rưới lần nữa.
- Để bếp nguội hẳn ở chỗ cũ, không kéo vào sát nhà hay để cạnh đồ dễ cháy.
- Tro nguội đổ vào chỗ chủ nhà chỉ, thường là thùng kim loại hoặc góc đất riêng; không đổ vào thùng rác nhựa.
- Vỉ nướng ngâm nước khi còn ấm, sáng hôm sau cọ dễ hơn nhiều.
Đặt bếp ở chỗ có ánh sáng hoặc treo một đèn nhỏ gần đó cho tới khi bếp nguội; người đi qua lúc tối, nhất là trẻ con, dễ chạm vào thành bếp còn nóng.
Dụng cụ nhỏ cho người đứng bếp than
Bếp nướng của villa đã có vỉ và than; những món dưới đây không bắt buộc nhưng làm buổi nướng an toàn, nhàn hơn hẳn, và đều nhỏ gọn để mang trong một túi.
- Găng tay chịu nhiệt dài tới cổ tay, để dàn than, xoay vỉ, nhấc nắp bếp nóng.
- Kẹp gắp dài hai bộ, một cho đồ sống, một cho đồ chín.
- Ống mồi than hoặc vài viên mồi, bật lửa dài kiểu súng.
- Quạt nan hoặc quạt tay nhỏ để thổi than lúc mới nhóm.
- Bàn chải cọ vỉ, giấy bạc, khay kim loại đựng thịt chín giữ ấm.
- Đèn đội đầu chiếu thẳng xuống vỉ khi trời tối.
- Xô nước hoặc bình xịt nước để sẵn gần bếp, cho tàn lửa bắn ra hay mép cỏ bén lửa.
Găng tay chịu nhiệt và đèn đội đầu là hai món người đứng bếp nhắc tới nhiều nhất sau mỗi buổi nướng ngoài trời ở vùng cao. Một món giữ tay khỏi bỏng khi dàn than, món kia giúp nhìn rõ thịt khi trời đã tối mà đèn sân chỉ chiếu từ xa. Cả hai đều rẻ và dùng được nhiều năm.
Không nên dùng khay nhựa, hộp xốp đặt sát bếp: hơi nóng đủ làm chúng biến dạng, chảy nhựa vào thức ăn.
Chuẩn bị nhiên liệu theo số người
Lượng than cần cho một buổi phụ thuộc kích thước bếp, thời gian nướng và gió. Kinh nghiệm chung là một bếp gia đình cỡ trung nướng liên tục hai tiếng cần vài ký than; gió đồi mạnh hoặc nhóm đông nướng lâu thì tốn hơn. Nhóm mười sáu người thuê hai villa thường dùng hai bếp, nên cũng cần gấp đôi.
Nếu villa đã chuẩn bị sẵn than và củi, báo trước số người và dự định nướng lâu hay nhanh để chủ nhà ước đủ. Đừng đổ hết than vào bếp ngay từ đầu; dùng một nửa, giữ nửa kia khô ráo để thêm dần. Than để ngoài sương đêm hút ẩm, sáng hôm sau khó nhóm.
Củi cho lửa trại tính riêng. Một đống lửa nhỏ, đều cho tám đến mười người ngồi quanh trong một, hai tiếng không cần quá nhiều củi; cái nhóm hay sai là đốt quá nhanh lúc đầu rồi hết củi khi buổi tối mới bắt đầu. Thêm từng thanh, giữ lửa vừa đủ ấm, là cách dùng củi lâu và an toàn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng than hoa hay than ép để nướng?
Than hoa bắt lửa nhanh, nóng mạnh, hợp nướng xém và buổi nướng ngắn. Than ép cháy đều và lâu, hợp nhóm đông nướng nhiều mẻ. Nhiều người dùng than hoa để mồi rồi thêm than ép giữ nhiệt. Loại nào cũng phải đợi đỏ đều, hết khói mới nướng.
Có được dùng dầu hoả để nhóm than không?
Không nên. Dầu hoả, xăng, cồn lỏng đổ lên than dễ gây bùng lửa và bỏng, lại để mùi trên thức ăn. Dùng ống mồi than, viên mồi hoặc giấy với củi nhỏ là đủ và an toàn hơn, chỉ cần kiên nhẫn đợi hai mươi tới ba mươi phút.
Trời lạnh có được mang bếp than vào phòng để sưởi không?
Tuyệt đối không. Than cháy sinh khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong trong phòng kín. Chỉ dùng bếp than ngoài trời hoặc dưới hiên thông thoáng. Muốn ấm thì mặc thêm áo, dùng chăn, hoặc thiết bị sưởi điện của villa nếu có.
Dấu hiệu ngộ độc khí CO là gì?
Thường là đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, lơ mơ, dễ nhầm với say rượu hay mệt đường. Nhiều người cùng có triệu chứng sau khi ở gần bếp than trong chỗ kín là dấu hiệu đáng ngờ. Đưa ngay ra nơi thoáng khí và gọi cấp cứu 115.
Làm sao giữ than cháy đều khi gió mạnh?
Đặt bếp ở chỗ khuất gió mà vẫn thoáng, khép bớt cửa gió dưới đáy bếp, thêm than mới định kỳ vào vùng lửa mạnh trước khi than cũ tàn. Đậy nắp bếp những lúc không lật thịt. Tấm chắn gió nên là kim loại, không dùng vật dễ cháy.
Than dư sau buổi nướng có dùng lại được không?
Được nếu than tắt do đóng kín nắp và cửa gió, còn khô. Than đã dập bằng nước phải phơi thật khô mới dùng lại và thường khó bắt lửa hơn. Cất than dư nơi khô ráo, xa bếp và chỗ trẻ chơi, hỏi chủ nhà chỗ để.
