Quanh hồ Tà Đùng là vùng rẫy cà phê, hồ tiêu, mắc ca và cây ăn trái như sầu riêng, bơ; khách ở villa có thể dành nửa ngày thăm một nhà vườn, xem cây theo mùa, nghe chủ vườn kể chuyện làm nông, cho trẻ chạm vào cây trái thật. Mùa đẹp nhất để thăm tuỳ cây: cà phê vối nở hoa trắng vào khoảng đầu mùa khô và chín đỏ vào cuối năm; trái cây và mắc ca thường thu hoạch quanh giữa năm. Nên đi qua người giới thiệu, hỏi chủ vườn trước, và không tự hái khi chưa được phép.
Phần lớn đất quanh Tà Đùng là đất nông nghiệp của người dân, không phải khu du lịch. Một số nhà vườn đã mở cửa đón khách tham quan, một số chỉ đón khi có người quen giới thiệu. Bài này viết cho khách muốn có một buổi ở vườn đúng nghĩa: biết mình xem gì, hỏi gì, cư xử thế nào cho chủ vườn vui lòng.
Thăm vườn ở Tà Đùng khác một farm du lịch ra sao
Các farm du lịch ở Đà Lạt hay ven thành phố thường được làm sẵn để đón khách: lối đi lát gạch, quầy bán hàng, khu chụp ảnh. Vườn quanh Tà Đùng phần nhiều là vườn sản xuất thật: lối đi là đường đất đỏ giữa hàng cà phê, cây trồng xen theo kiểu làm ăn chứ không theo kiểu trưng bày, có chó canh vườn, có máy tưới, có bao phân. Cái hay chính là ở đó: trẻ con thấy cây trái mọc ra sao trong đời thật, người lớn nghe được chuyện làm nông thật.
Đổi lại, khách cần hiểu mình là người được mời vào nhà người khác. Giờ thăm theo giờ của chủ vườn, không theo giờ của khách; mùa thu hoạch họ bận, có khi chỉ tiếp được ít phút. Đi giày kín, mặc quần dài vì đường vườn có cỏ, có kiến, có gai. Mang nước uống, mũ, thuốc chống muỗi. Nếu chủ vườn mời trà, mời trái cây, nhận với lời cảm ơn; nếu muốn mua nông sản, hỏi họ có bán không.
Cách dễ nhất để có một buổi thăm vườn tử tế là nhờ chủ villa giới thiệu. Ở Tà Đùng Villa, chủ nhà có hỗ trợ gợi ý tham quan farm quanh khu vực; người ở lâu trong vùng biết vườn nào đón khách, chủ vườn nào thích kể chuyện, mùa này vườn nào có gì để xem.
Cây gì, xem gì theo mùa
Bảng dưới gom các loại cây thường gặp quanh vùng hồ và khoảng thời gian thường thấy ở Tây Nguyên. Mùa vụ xê dịch theo năm, theo giống và theo cách chăm của từng vườn, nên coi đây là gợi ý để hỏi chủ vườn, không phải lịch chính xác:
| Cây | Thường thấy gì | Khoảng thời gian thường gặp |
|---|---|---|
| Cà phê vối (robusta) | Hoa trắng thơm nở rộ sau đợt tưới hoặc mưa đầu mùa | Khoảng đầu mùa khô, quanh các tháng đầu năm |
| Cà phê vối | Trái chín đỏ, người dân thu hái, phơi cà phê trên sân | Khoảng cuối năm, quanh tháng 10 tới đầu năm sau |
| Hồ tiêu | Chuỗi hạt xanh chuyển đỏ, thu hái trên trụ tiêu | Thường trong mùa khô |
| Mắc ca | Trái tròn xanh trên cây cao, hạt vỏ cứng | Thường quanh giữa năm |
| Sầu riêng | Trái lớn trên cành, mùa thu hoạch nhộn nhịp | Thường quanh giữa năm, tuỳ giống |
| Bơ | Trái xanh treo kín cây | Thường từ giữa năm, tuỳ giống |
Ngoài các cây chính, vườn quanh Tà Đùng còn trồng xen chuối, mít, ổi, rau, có nhà nuôi ong, nuôi gà thả vườn. Trẻ con thường thích những thứ “phụ” ấy hơn cả cây chính.
Cà phê: từ bông hoa tới hạt phơi trên sân
Cà phê là cây chủ lực của vùng Đắk Glong cũ và cả Tây Nguyên, phần lớn là cà phê vối. Thăm vườn cà phê mùa hoa là trải nghiệm đáng nhớ: sau khi người dân tưới đợt đầu hoặc có cơn mưa trái mùa, cả vườn bung hoa trắng muốt trong vài ngày, mùi thơm ngọt lan khắp đồi, ong bay rộn. Mùa hoa ngắn, nên nếu trúng dịp thì tranh thủ đi.
Mùa chín lại là cảnh khác: chùm trái đỏ, vàng, xanh lẫn lộn trên cành, người hái tuốt trái vào bạt trải dưới gốc, cà phê được chở về phơi trên sân xi măng hoặc trên bạt, mùi trái lên men nhè nhẹ. Trẻ con có thể được chủ vườn cho hái thử vài chùm, nếm vỏ trái chín ngọt nhẹ — hỏi chủ vườn trước khi cho trẻ ăn.
Những câu khách hay hỏi chủ vườn: một cây cho bao nhiêu trái, vì sao phải tưới đúng lúc mới ra hoa, phơi bao lâu thì khô, bán trái tươi hay bán nhân. Câu trả lời mỗi vườn một khác, và chính sự khác nhau ấy làm cuộc trò chuyện thú vị. Khi ra về, nếu chủ vườn có bán cà phê nhà làm, mua một ít làm quà là cách cảm ơn nhẹ nhàng.
Trái cây và mắc ca: thăm vườn mùa thu hoạch
Quanh giữa năm, nhiều vườn ở Tây Nguyên vào mùa sầu riêng, bơ, mắc ca. Đây là lúc vườn bận nhất: thương lái tới, người hái trèo cây, trái được phân loại ngay dưới gốc. Thăm vườn lúc này nên đi ngắn, đứng ở chỗ chủ vườn chỉ, không đi lại dưới tán cây đang hái — trái sầu riêng rụng hay rơi từ tay người hái là vật nặng, có gai, rất nguy hiểm.
Mắc ca là cây mà nhiều trẻ con thành phố chưa từng thấy: trái tròn xanh, bên trong là hạt vỏ cứng màu nâu. Chủ vườn có thể chỉ cách tách hạt, cho nếm hạt tươi. Với trẻ, ngồi đập vài hạt mắc ca bằng dụng cụ chủ vườn đưa là một trò chơi đầy kiên nhẫn. Người lớn có thể hỏi chuyện chăm cây, vì sao cây mắc ca phải nhiều năm mới cho trái nhiều.
Muốn mua trái mang về, hỏi giá và cách đóng gói ngay tại vườn; bài không nêu giá vì thay đổi theo mùa và theo vườn. Sầu riêng, bơ mua ở vườn thường còn cứng, cần vài ngày mới chín ăn được; hỏi chủ vườn cách để chín và cách giữ khi đi đường dài về thành phố. Chuyện chọn mua đặc sản mang về có bài riêng trong chuyên mục ăn uống.
Cho trẻ nhỏ ở vườn: chơi gì, giữ gì
Một buổi ở vườn là giờ học tự nhiên tốt cho trẻ, miễn là người lớn chuẩn bị trước. Gợi ý cho bố mẹ:
- Cho trẻ chạm, ngửi, đếm: đếm số hạt trong một trái cà phê, so sánh lá cà phê với lá bơ, ngửi hoa cà phê.
- Kể cho trẻ hạt cà phê bố mẹ uống mỗi sáng đi từ cây ra sao, ai hái, phơi thế nào.
- Mặc cho trẻ quần dài, giày kín, mũ; vườn có kiến lửa, sâu róm, cỏ gai.
- Không cho trẻ tự hái hay ăn trái lạ khi chưa hỏi chủ vườn; một số vườn vừa phun thuốc bảo vệ thực vật.
- Giữ trẻ tránh xa ao, hồ chứa nước tưới, giếng, máy móc, đường ống.
- Chó canh vườn có thể dữ với người lạ; để chủ vườn giữ chó trước khi trẻ lại gần.
- Mang khăn ướt, nước rửa tay; về villa cho trẻ tắm, kiểm tra kiến, ve bám trên người.
Trẻ nhỏ chịu được khoảng một giờ ở vườn là vừa; lâu hơn trẻ mệt, nóng. Đi vào buổi sáng mát hoặc chiều muộn, về villa nghỉ là đẹp.
Thăm vườn kết hợp với chỗ ở như thế nào
Một số villa, homestay quanh hồ có vườn riêng trong khuôn viên. Ở Tà Đùng Villa, khách được hái rau và trái cây trong khuôn viên để dùng trong thời gian ở; với gia đình có trẻ nhỏ, đó đã là một “chuyến thăm vườn” không cần đi đâu. Sáng ra hái rau cho bữa trưa, chiều hái ít trái cho trẻ ăn xế, vừa vui vừa có ích.
Nếu muốn xem một vườn sản xuất lớn hơn, xếp chuyến vào buổi chiều ngày đầu tiên, sau khi nhận villa và nghỉ ngơi. Vườn quanh vùng thường không xa, đi xe một quãng ngắn. Về villa trước hoàng hôn để kịp nhóm lửa, nướng đồ. Hoặc xếp vào sáng ngày thứ hai, sau bữa sáng, trước khi trả phòng, rồi tiện đường về ghé mua nông sản.
Đừng dồn thăm vườn cùng ngày với đi thuyền, chèo SUP và xem dù lượn. Mỗi việc cần thời gian để tận hưởng; một buổi thong thả trong vườn với trẻ con và chủ vườn hiếu khách nhiều khi là phần cả nhà nhắc lại lâu nhất sau chuyến đi.
Làm nông trên đồi quanh hồ: những chuyện chủ vườn hay kể
Đất quanh Tà Đùng phần lớn là đồi dốc, đất đỏ, mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Chuyện đầu tiên chủ vườn nào cũng nhắc là nước: mùa khô kéo dài nhiều tháng, cà phê và cây ăn trái cần tưới, nhà nào có giếng, có ao trữ, có máy bơm kéo nước lên đồi thì vườn tốt. Hồ rộng ngay đó nhưng đưa nước lên đỉnh đồi không đơn giản, tốn điện, tốn công.
Chuyện thứ hai là dốc. Làm vườn trên đồi phải chống xói: trồng theo đường đồng mức, giữ cỏ giữa hàng, làm bồn quanh gốc giữ nước. Mùa mưa, đất đỏ trôi theo nước nếu vườn để trống. Khách đi trong vườn sẽ thấy các rãnh, bờ nhỏ, hàng cây chắn gió — mỗi thứ đều có lý do, hỏi chủ vườn là họ giải thích.
Chuyện thứ ba là thời tiết và giá cả nông sản lên xuống theo năm, nhiều nhà trồng xen nhiều loại cây để không phụ thuộc một thứ. Nghe những chuyện ấy, người thành phố hiểu hơn vì sao một ly cà phê, một trái bơ có giá như vậy, và vì sao nông dân quý từng cơn mưa đúng lúc. Đó là phần “học” của chuyến thăm vườn mà không sách nào dạy được bằng.
Những thứ nhỏ trong vườn mà trẻ con thích
Ngoài cây chính, vườn quanh vùng hồ có nhiều thứ nhỏ đáng xem. Trụ hồ tiêu với dây leo bám quanh, chuỗi hạt xanh lủng lẳng: trẻ ngạc nhiên khi biết hạt tiêu đen trong bếp nhà mình là từ chuỗi hạt ấy phơi khô. Có vườn đặt thùng ong dưới tán cà phê, mùa hoa ong làm việc rộn ràng; đứng xa xem, không lại gần thùng, không vung tay đuổi ong.
Gà thả vườn chạy dưới gốc cây, chó mèo của nhà vườn, đàn bò thả ở bãi cỏ ven hồ — với trẻ con thành phố, những con vật quen thuộc trong sách tranh giờ ở ngay trước mặt. Có nhà vườn cho trẻ rắc thóc cho gà, nhặt trứng; hỏi trước, rửa tay sau. Những việc nhỏ ấy làm trẻ thấy mình là một phần của vườn chứ không chỉ là người đứng xem.
Mang theo một túi giấy nhỏ để trẻ nhặt lá rụng, hạt khô, cánh hoa — chỉ nhặt những gì đã rơi, không bẻ trên cây. Về villa, cả nhà xếp những thứ ấy lên bàn, kể lại tên từng cây. Một bộ sưu tập như vậy là món quà kỷ niệm dễ thương của chuyến đi, không tốn gì mà trẻ nhớ rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Thăm vườn cà phê ở Tà Đùng mùa nào đẹp?
Có hai dịp đáng đi: mùa hoa, khi cà phê vối nở trắng sau đợt tưới hoặc mưa đầu mùa khô, thường quanh các tháng đầu năm; và mùa chín, khoảng cuối năm, khi trái đỏ trên cành và người dân thu hái, phơi cà phê. Thời điểm xê dịch theo năm, nên hỏi chủ vườn trước.
Có cần đặt trước khi thăm vườn không?
Nên hỏi trước. Phần lớn vườn quanh Tà Đùng là vườn sản xuất, chủ vườn cần biết trước để sắp thời gian, nhất là mùa thu hoạch. Nhờ chủ villa giới thiệu là cách gọn nhất để có một buổi thăm vườn đúng lúc, đúng người.
Thăm vườn có được hái trái không?
Chỉ hái khi chủ vườn cho phép. Trái cây là tài sản và sinh kế của nhà vườn; có vườn vừa phun thuốc nên trái chưa ăn được. Nếu muốn mang về, hỏi mua ngay tại vườn. Ở villa có vườn riêng, khách thường được hái rau trái trong khuôn viên theo hướng dẫn của chủ nhà.
Trẻ nhỏ đi thăm vườn cần chuẩn bị gì?
Quần dài, giày kín, mũ, áo nhẹ, thuốc chống muỗi, nước uống, khăn ướt. Không cho trẻ tự hái, ăn trái lạ, lại gần ao, giếng, máy móc hay chó canh vườn. Đi khoảng một giờ vào sáng mát hoặc chiều muộn là vừa sức trẻ.
Có nên mua nông sản ngay tại vườn không?
Mua tại vườn vừa là cách cảm ơn chủ vườn vừa có hàng tươi. Hỏi giá, cách đóng gói, cách để chín với sầu riêng và bơ, cách giữ khi đi đường dài. Mua lượng vừa đủ dùng; trái cây chín cùng lúc nhiều quá dễ hỏng trước khi kịp ăn.
Ngoài cà phê, vườn quanh Tà Đùng trồng gì?
Thường gặp hồ tiêu, mắc ca, sầu riêng, bơ, cùng chuối, mít, ổi trồng xen, rau vườn, có nhà nuôi ong, nuôi gà thả vườn. Mỗi vườn một kiểu, tuỳ đất và cách làm ăn của chủ vườn.
