Ngắm sao ở Tà Đùng đẹp nhất vào những đêm trời quang, không có trăng hoặc trăng đã lặn — quanh mùng một âm lịch là thuận nhất, quanh rằm là kém nhất — sau khi tắt bớt đèn sân và cho mắt khoảng hai mươi đến ba mươi phút để quen bóng tối. Mùa khô có nhiều đêm quang hơn mùa mưa. Phần sáng nhất của dải Ngân Hà, ở phía nam bầu trời, thấy được vào những tháng khác nhau tuỳ giờ trong đêm.
Vùng hồ giữa đồi, xa đô thị lớn, ít đèn đường là nơi bầu trời đêm tối hơn phố rất nhiều. Ngồi ngay ở sân villa, không phải đi đâu, cả nhà có thể thấy những thứ mà trẻ con thành phố có khi chưa từng thấy: hàng nghìn ngôi sao, vệt sao băng, vệ tinh trôi chậm. Bài này giúp chọn đêm, chọn giờ và biết nhìn vào đâu.
Ba điều kiện của một đêm nhiều sao
Trời quang. Mây là thứ che sao đầu tiên. Mùa khô ở cao nguyên (khoảng cuối năm tới đầu năm sau) có nhiều đêm quang liên tiếp. Mùa mưa thì đêm hay có mây, nhưng sau những cơn mưa chiều tạnh hẳn, không khí được rửa sạch bụi, nếu trời quang thì sao lại rất sắc nét. Xem độ che phủ mây theo giờ trên ứng dụng thời tiết, và nhìn trời lúc chạng vạng.
Không có trăng. Trăng sáng làm cả bầu trời sáng lên, che mất sao mờ và gần như xoá dải Ngân Hà. Âm lịch được tính theo chu kỳ trăng: mùng một là trăng non, không thấy trăng; rằm là trăng tròn, sáng suốt đêm. Khoảng mười ngày quanh mùng một là thời gian ngắm sao tốt. Những đêm khác vẫn ngắm được sau khi trăng lặn hoặc trước khi trăng mọc — ứng dụng thời tiết thường có giờ trăng mọc, lặn.
Ít đèn. Mắt người cần bóng tối để thấy sao mờ. Một bóng đèn sân sáng gần đó đủ làm mất phần lớn số sao nhìn thấy. Ở villa, tắt đèn sân, đèn hiên, kéo rèm phòng có đèn, và chọn chỗ ngồi quay lưng lại các nguồn sáng còn lại như đèn nhà dân, đèn bè cá dưới hồ hay vầng sáng mờ của thị trấn phía xa.
Cho mắt quen tối: hai mươi phút quyết định
Mắt người có hai loại tế bào cảm quang: tế bào nón giúp nhìn màu dưới ánh sáng mạnh và tế bào que nhạy với ánh sáng yếu. Khi chuyển từ phòng sáng ra chỗ tối, tế bào que cần thời gian để đạt độ nhạy cao, quá trình này kéo dài chừng hai mươi đến ba mươi phút. Vì vậy ra sân nhìn lên trời ngay, thấy chừng vài chục ngôi sao; ngồi yên nửa tiếng, số sao tăng lên rất nhiều, dải Ngân Hà dần hiện ra như một vệt mây mờ.
Toàn bộ công sức đó mất sạch chỉ sau vài giây nhìn vào màn hình điện thoại sáng hoặc đèn pin trắng. Đây là lý do người ngắm sao dùng đèn đỏ: ánh đỏ ít ảnh hưởng tới độ nhạy của tế bào que. Không có đèn đỏ, có thể dán một lớp giấy bóng kính đỏ lên đèn pin, hoặc giảm độ sáng điện thoại xuống thấp nhất và bật chế độ lọc màu đỏ nếu máy có.
Một mẹo cổ điển của người ngắm sao: muốn thấy một ngôi sao mờ, đừng nhìn thẳng vào nó mà nhìn lệch sang bên một chút. Vùng giữa võng mạc có ít tế bào que, còn vùng rìa có nhiều hơn, nên nhìn lệch giúp thấy rõ vật mờ hơn. Thử với trẻ con, các em thường rất thích khi "tự nhiên thấy thêm sao".
Dải Ngân Hà: thấy vào mùa nào, giờ nào
Dải Ngân Hà là hình ảnh của chính thiên hà mà Hệ Mặt Trời nằm trong, nhìn từ bên trong ra. Phần sáng và dày nhất, nơi có tâm thiên hà, nằm về phía các chòm Nhân Mã và Thiên Yết (Bọ Cạp) ở bầu trời phía nam. Ở vĩ độ khoảng 12 độ Bắc như Tà Đùng, phần tâm này lên khá cao trên đường chân trời phía nam, thuận lợi hơn so với các nước ở vĩ độ cao.
Thời điểm thấy được tâm Ngân Hà thay đổi theo tháng. Khoảng tháng 2 tới tháng 4, nó mọc vào nửa sau đêm, thấy rõ trước bình minh. Khoảng tháng 5, tháng 6, nó lên cao vào quanh nửa đêm. Khoảng tháng 7 tới tháng 9, nó đã ở trên trời ngay từ đầu buổi tối. Từ tháng 11 tới tháng 1, tâm Ngân Hà gần mặt trời nên khó thấy; phần Ngân Hà mờ hơn vẫn vắt qua bầu trời vào buổi tối, đi qua vùng chòm Lạp Hộ (Orion).
Trùng hợp không may là mùa tâm Ngân Hà lên cao vào buổi tối lại trùng mùa mưa ở cao nguyên, đêm hay có mây. Khoảng thời gian dung hoà thường được nhắc tới là cuối mùa khô (tháng 3, tháng 4), dậy vào khoảng 3–4 giờ sáng để ngắm trước khi trời sáng — trùng luôn với giờ dậy săn mây. Những đêm tạnh ráo giữa mùa mưa vẫn có thể cho cảnh Ngân Hà ngay đầu tối, chỉ là ít đêm hơn.
Bằng mắt thường, dải Ngân Hà không rực rỡ như trong ảnh chụp phơi sáng lâu. Nó hiện ra như một vệt mây mờ màu xám bạc vắt ngang trời, có chỗ dày chỗ mỏng, có những mảng tối là bụi vũ trụ che khuất. Biết trước điều này để trẻ con và người lớn không thất vọng, mà thấy thú vị khi nhận ra vệt mờ ấy là hàng tỉ ngôi sao.
Những thứ dễ nhận ra trên bầu trời Tà Đùng
Không cần biết thiên văn vẫn nhận ra được nhiều thứ thú vị. Gợi ý dưới đây theo những gì dễ thấy bằng mắt thường ở vĩ độ khoảng 12 độ Bắc:
- Chòm Lạp Hộ (Orion): ba ngôi sao sáng xếp thẳng hàng ở giữa — dễ nhận nhất trong các buổi tối mùa khô, khoảng tháng 12 tới tháng 3.
- Chòm Bắc Đẩu (một phần chòm Đại Hùng): bảy sao hình cái gáo, thấy ở phía bắc trên nền trời buổi tối khoảng tháng 3 tới tháng 6. Từ hai sao ở miệng gáo kéo dài ra sẽ gặp sao Bắc Cực, nằm khá thấp trên chân trời phía bắc ở vĩ độ này.
- Chòm Nam Thập Tự: bốn sao hình chữ thập nhỏ, thấp sát chân trời phía nam, thấy được ở vĩ độ Việt Nam vào khoảng tháng 3 tới tháng 5 khi bầu trời phía nam không bị đồi che.
- Chòm Thiên Yết (Bọ Cạp): dải sao cong như đuôi bọ cạp với sao Tâm đỏ ở giữa, thấy vào các buổi tối khoảng tháng 6 tới tháng 8.
- Hành tinh: Kim Tinh rất sáng gần chân trời lúc chạng vạng hoặc trước bình minh; Mộc Tinh, Thổ Tinh sáng đều, không nhấp nháy như sao. Vị trí đổi theo năm nên tra ứng dụng bản đồ sao.
- Vệ tinh: chấm sáng di chuyển đều, không nhấp nháy, thường thấy trong một hai giờ đầu tối và trước bình minh. Máy bay thì có đèn chớp.
- Sao băng: đêm nào cũng có vài vệt lẻ; nhiều hơn vào các trận mưa sao băng, như Song Tử (cực điểm khoảng 13–14/12, rơi vào mùa khô) và Anh Tiên (khoảng 12–13/8, mùa mưa nên khó gặp trời quang).
Ứng dụng bản đồ sao miễn phí trên điện thoại cho phép giơ máy lên trời để biết tên sao, chòm sao. Dùng xong nên tắt hoặc chuyển sang chế độ đỏ để giữ mắt quen tối.
Sắp xếp một buổi ngắm sao ở sân villa
Ngắm sao thoải mái nhất là nằm chứ không phải ngửa cổ đứng. Một buổi gọn gàng cho gia đình có thể như sau:
- Ban ngày, xem trước khoảng sân nào thoáng nhất, ít cây che, càng xa đèn càng tốt, mặt cỏ bằng phẳng, không sát mép dốc.
- Sau bữa tối, trải bạt chống ẩm rồi chăn lên cỏ (cỏ đêm ướt sương rất nhanh), hoặc kê ghế xếp ngả lưng. Gối, chăn đắp thêm cho từng người.
- Tắt đèn sân, đèn hiên; báo với các thành viên trong nhóm để không ai bật đèn đột ngột. Nếu đi cùng villa sát bên, hỏi nhóm kia giảm đèn hướng ra sân trong một lúc.
- Nằm yên, không nhìn điện thoại khoảng hai mươi phút. Trong lúc chờ, có thể kể cho trẻ nghe về ánh sáng của sao đã đi hàng trăm, hàng nghìn năm mới tới mắt mình.
- Bắt đầu tìm những thứ dễ: chòm sao sáng, hành tinh, vệ tinh; rồi tới dải Ngân Hà nếu đúng mùa, đúng giờ.
- Đếm sao băng — trò chơi trẻ con rất thích; ai thấy trước thì hô lên.
- Kết thúc khi bắt đầu thấy lạnh hay ướt; gom chăn vào ngay, vì chăn ướt sương để ngoài sân qua đêm sẽ khó khô.
Nếu đi với trẻ nhỏ, một buổi chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa. Quan trọng là để lại cho trẻ cảm giác thích thú chứ không phải bị giữ ngoài trời lạnh quá lâu.
Bầu trời Tà Đùng tối đến mức nào
Giới thiên văn nghiệp dư hay dùng thang Bortle, do John E. Bortle đề xuất năm 2001, chia độ tối của bầu trời thành chín mức từ bầu trời tối hoàn hảo đến bầu trời giữa trung tâm thành phố. Hiện trang chưa có số đo độ tối bầu trời chính thức nào đã công bố cho vùng hồ Tà Đùng, nên không thể gán một con số. Điều chắc chắn là so với thành phố lớn, bầu trời ở vùng hồ giữa đồi này tối hơn rất nhiều, và ở những đêm quang, không trăng, mắt thường thấy được dải Ngân Hà.
Nguồn sáng ảnh hưởng ở đây chủ yếu là đèn của nhà dân, các cơ sở lưu trú quanh hồ, đèn trên bè nuôi cá và vầng sáng mờ của các khu dân cư xa. Hướng nào có thị trấn, khu dân cư thì chân trời hướng đó hơi sáng; hướng nhìn ra hồ, đồi rừng thường tối hơn. Khi chọn chỗ nằm, quay đầu về phía tối nhất.
Bụi và hơi ẩm cũng làm bầu trời kém trong. Cuối mùa khô, khi có khói đốt đồng, đốt rẫy, sao gần chân trời mờ đi đáng kể. Đêm sau một cơn mưa lớn, nếu trời tạnh và quang, không khí sạch thì sao sắc nét nhất. Hai yếu tố này đôi khi quan trọng ngang với mùa trong năm.
Nguồn sáng gần nhất lại thường là chính chỗ mình ở: đèn hiên, đèn sân vườn, ánh đèn hắt qua cửa kính phòng khách. Trước khi ngắm, đi một vòng tắt những đèn không cần, kéo rèm các phòng còn sáng, để một đèn nhỏ ở lối vào nhà cho an toàn. Nếu villa bên cạnh có nhóm khác, nhờ họ giảm bớt đèn hướng ra sân trong một lúc là chuyện thường được vui vẻ đồng ý — nhiều khi chính họ cũng ra ngắm cùng.
Câu hỏi thường gặp
Đêm nào ngắm sao ở Tà Đùng đẹp nhất?
Đêm trời quang, không trăng, ít gió và ít khói bụi. Khoảng mười ngày quanh mùng một âm lịch là thuận nhất vì trăng không sáng. Mùa khô có nhiều đêm quang hơn; sau cơn mưa chiều tạnh hẳn, không khí sạch thì sao rất sắc nét.
Có thấy dải Ngân Hà bằng mắt thường ở Tà Đùng không?
Có thể, vào những đêm quang, không trăng, sau khi tắt bớt đèn và để mắt quen tối khoảng hai mươi đến ba mươi phút. Phần sáng nhất ở phía nam bầu trời, thấy được vào giờ khác nhau tuỳ tháng; cuối mùa khô thường phải dậy trước bình minh.
Vì sao phải dùng đèn đỏ khi ngắm sao?
Mắt cần khoảng hai mươi đến ba mươi phút để quen bóng tối, và ánh sáng trắng làm mất độ nhạy đó chỉ trong vài giây. Ánh đỏ ít ảnh hưởng tới tế bào cảm nhận ánh sáng yếu, nên đi lại, tìm đồ bằng đèn đỏ mà vẫn giữ được khả năng nhìn sao mờ.
Trẻ nhỏ ngắm sao cần chuẩn bị gì?
Bạt chống ẩm, chăn, áo ấm, mũ, tất, vì cỏ đêm ướt sương và nhiệt độ hạ nhanh. Chọn chỗ nằm bằng phẳng, xa mép dốc. Một buổi chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa; biến việc đếm sao băng thành trò chơi để trẻ thích thú.
Có mưa sao băng nào rơi vào mùa khô không?
Có. Mưa sao băng Song Tử có cực điểm vào khoảng 13–14 tháng 12, đúng mùa khô ở cao nguyên, nên cơ hội gặp trời quang cao hơn. Số sao băng thực tế phụ thuộc độ tối bầu trời và trăng năm đó.
Làm sao biết chấm sáng di chuyển là vệ tinh hay máy bay?
Vệ tinh là chấm sáng trôi đều, không nhấp nháy, không có đèn màu, có khi mờ dần rồi biến mất khi đi vào bóng Trái Đất. Máy bay có đèn chớp đỏ, trắng và thường nghe thấy tiếng động cơ nếu bay thấp.
