Ở vùng hồ Tà Đùng, mặt trời mọc vào khoảng từ 5 giờ 20 (quanh tháng 5, tháng 6) đến khoảng 6 giờ 10 (quanh tháng 1), tính theo vị trí địa lý gần vĩ độ 12 độ Bắc. Trời bắt đầu sáng rõ khoảng hai mươi phút trước đó. Điểm mọc không cố định ở chính đông mà dịch qua lại theo mùa, lệch về phía bắc vào giữa năm và về phía nam vào cuối năm, mỗi phía chừng hai mươi mấy độ.
Với một kỳ nghỉ ở villa trên đồi, điều này có nghĩa là: biết hướng hiên nhà, biết ngày đi, là đoán được mặt trời sẽ nhô lên sau dãy đồi nào, có rơi đúng vào khung nhìn ra hồ hay không, và nên ngồi ở đâu. Bài này hướng dẫn tính giờ, tìm hướng và sắp một buổi bình minh thoải mái cho cả nhà, kể cả những buổi không có mây.
Giờ mặt trời mọc ở Tà Đùng thay đổi thế nào trong năm
Việt Nam dùng một múi giờ chung, nhưng mặt trời thì mọc sớm muộn theo kinh độ và vĩ độ từng nơi. Tà Đùng nằm ở cao nguyên phía nam, khoảng vĩ độ 12 độ Bắc, kinh độ gần 108 độ Đông, nên mặt trời mọc sớm hơn một chút so với Thành phố Hồ Chí Minh nằm lệch về phía tây. Trong năm, giờ mọc dao động trong khoảng chừng năm mươi phút.
Mặt trời mọc sớm nhất vào khoảng tháng 5 và tháng 6, quanh 5 giờ 20. Muộn nhất vào khoảng tháng 1, quanh 6 giờ 10. Các tháng khác nằm giữa hai mốc này. Đây là con số tính theo thiên văn cho đường chân trời phẳng. Ở Tà Đùng, mặt trời phải leo qua dãy đồi phía đông trước khi chiếu tới hiên nhà, nên thời điểm thấy tia nắng đầu tiên thường muộn hơn giờ mọc trên ứng dụng vài phút, tuỳ đồi cao hay thấp.
Quan trọng hơn giờ mọc là khoảng thời gian trước đó. Trời bắt đầu hửng sáng, đủ để nhìn rõ cảnh vật mà không cần đèn, từ khoảng hai mươi phút trước khi mặt trời mọc — giới thiên văn gọi là bình minh dân dụng. Trước đó nữa, khoảng bốn mươi lăm phút, chân trời phía đông đã ửng lên thành một dải sáng mờ. Muốn xem trọn quá trình chuyển màu, cần có mặt ngoài hiên từ lúc ấy.
Cách chắc nhất là mở ứng dụng thời tiết hoặc ứng dụng đồng hồ có thông tin mặt trời, xem giờ mọc cho đúng ngày ở vùng Gia Nghĩa – Tà Đùng, rồi trừ đi bốn mươi lăm phút để đặt báo thức.
Hướng mặt trời mọc dịch chuyển theo mùa
Nhiều người nghĩ mặt trời luôn mọc ở chính đông. Thật ra chỉ vào khoảng xuân phân (quanh 20–21/3) và thu phân (quanh 22–23/9) mặt trời mới mọc gần đúng chính đông. Từ tháng 3 tới tháng 9, điểm mọc lệch dần về phía bắc, lệch nhiều nhất vào khoảng hạ chí (quanh 21/6). Từ tháng 9 tới tháng 3, điểm mọc lệch về phía nam, nhiều nhất vào khoảng đông chí (quanh 21–22/12).
Ở vĩ độ khoảng 12 độ Bắc, mức lệch tối đa mỗi phía vào khoảng 24 độ so với chính đông — tức là điểm mọc quét qua một cung gần 50 độ trong năm. Trên thực địa, cung đó có thể là khoảng cách giữa hai ngọn đồi hay hai hòn đảo khác nhau khi nhìn từ hiên. Một villa nhìn ra hồ theo hướng đông nam sẽ thấy mặt trời mọc ngay trên mặt hồ vào tháng 12, nhưng vào tháng 6 thì mặt trời lại nhô lên ở phía trái, có khi sau rặng cây trong vườn.
Cách xác định nhanh tại chỗ: mở ứng dụng la bàn trên điện thoại, đứng ở chỗ định ngồi, tìm hướng chính đông. Rồi tuỳ tháng mà xoay sang trái (tháng 4 tới tháng 8, lệch bắc) hoặc sang phải (tháng 10 tới tháng 2, lệch nam). Chiều hôm trước làm việc này một lần, sáng hôm sau biết ngay phải nhìn về đâu, không phải xoay ghế trong tối.
Nếu villa không nhìn đúng về phía mặt trời mọc, đừng lo: cảnh bình minh trên hồ không chỉ là quả cầu lửa. Ánh sáng đầu ngày chiếu xiên lên mây, lên mặt nước, lên các đảo ở hướng ngược lại cũng rất đẹp, đôi khi đẹp hơn vì không bị loá.
Bốn mươi phút quanh lúc mặt trời mọc: thứ tự màu và cảnh
Một buổi bình minh trong trẻo trên hồ thường diễn ra theo thứ tự dưới đây. Mốc thời gian là ước lượng tương đối so với lúc mặt trời mọc:
- Khoảng 40 phút trước: chân trời phía đông có dải sáng xanh nhạt, các đảo và dãy đồi còn là khối đen. Sao lớn vẫn còn. Nếu có biển mây, lúc này chỉ thấy lờ mờ một mảng xám.
- Khoảng 25–20 phút trước: bầu trời chuyển xanh thẫm sang xanh lam, cảnh vật hiện rõ đường nét. Đây là "giờ xanh" buổi sáng: ánh sáng dịu, lạnh màu, mặt hồ phản chiếu trời như gương.
- Khoảng 10 phút trước: chân trời đỏ cam, mây cao trên bầu trời ửng hồng trước tiên vì đã đón nắng từ dưới đường chân trời.
- Lúc mặt trời mọc: mép mặt trời nhô qua dãy đồi, tia nắng chiếu gần như nằm ngang, kéo một vệt vàng dài trên mặt nước hoặc trên mặt mây.
- Khoảng 10–30 phút sau: "giờ vàng" — ánh nắng ấm, bóng đổ dài, các đảo nổi khối rõ. Biển mây (nếu có) bắt đầu chuyển động.
- Khoảng một giờ sau: nắng trắng dần, màu bớt ấm, mây tan; cảnh chuyển sang buổi sáng bình thường.
Phần lớn người mới chỉ để ý khoảnh khắc mặt trời nhô lên, nhưng giờ xanh trước đó và giờ vàng sau đó mới là hai đoạn kéo dài và nhiều màu nhất. Ra hiên sớm hai mươi phút và ngồi lại thêm nửa giờ là có trọn cả ba.
Khi bình minh gặp biển mây
Bình minh đẹp nhất ở Tà Đùng là khi có cả mặt trời mọc lẫn lớp mây nằm dưới thung. Tia nắng đầu ngày chiếu gần như nằm ngang, lướt trên mặt mây, làm phần nhô cao của các cuộn mây bắt nắng trước, còn chỗ lõm vẫn xanh xám. Cả biển mây nổi lên những gợn sáng tối như sóng, thứ mà giữa trưa không bao giờ thấy được.
Màu của mây cũng thay đổi nhanh. Vài phút đầu, mây có thể ửng hồng hoặc tím nhạt; khi mặt trời lên cao hơn một chút, chuyển sang vàng cam rồi trắng. Các đảo đồi nhô qua mặt mây, sườn đón nắng sáng rực, sườn khuất còn chìm trong bóng. Đứng trên tháp hoặc mép sân, nhìn sang phía ngược với mặt trời, sẽ thấy bóng của chính ngọn đồi mình đứng đổ dài trên mặt mây — một cảnh lạ mà ít người để ý.
Bình minh cũng là lúc lớp mây bắt đầu đổi trạng thái. Không khí ở rìa thung được nắng làm ấm trước, mây ở đó mỏng đi, cuộn lên. Nếu muốn có ảnh mặt trời trên biển mây phẳng, phải chụp ngay trong mười, mười lăm phút đầu. Sau đó cảnh chuyển sang giai đoạn mây cất lên, động hơn, hợp với quay video tua nhanh từ điện thoại đặt cố định trên lan can.
Chọn chỗ ngồi đón bình minh trong khuôn viên villa
Mỗi villa có bố cục riêng; dưới đây lấy ví dụ một khuôn viên kiểu Tà Đùng Villa, có hiên nhà, bàn cà phê ngắm hồ ở sân trước, sân cỏ và tháp ngắm. Nguyên tắc dùng được cho chỗ ở tương tự:
| Chỗ ngồi | Hợp với ai | Điểm cộng | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ghế ngoài hiên | người lớn tuổi, trẻ nhỏ còn ngái ngủ | gần cửa, lạnh thì vào ngay; có mái che sương | tầm nhìn có thể bị cây hoặc mái che bớt một góc |
| Bàn cà phê ở sân trước | cặp đôi, nhóm nhỏ muốn ngồi lâu | vừa ngồi vừa uống trà, tầm nhìn thoáng ra hồ | ghế, mặt bàn ướt sương — mang khăn lau |
| Mép sân cỏ | người chụp ảnh, trẻ lớn | thấy rõ thung ngay dưới chân đồi | cỏ ướt trơn; không đứng sát mép dốc khi trời còn tối |
| Tháp ngắm | người muốn nhìn toàn cảnh | cao nhất, bao được nhiều đảo xa | gió lạnh hơn; cầu thang ướt; trẻ nhỏ phải có người lớn kèm |
Nhóm đông có thể chia ra: người lớn tuổi ngồi hiên, người trẻ lên tháp, ai muốn đổi chỗ thì đổi. Ở villa nguyên căn, khuôn viên là của riêng nhóm mình trong kỳ nghỉ, nên không phải giành chỗ với ai. Chỉ cần nhớ một điều: tiếng nói chuyện lúc năm giờ sáng vang rất xa trên đồi, nhất là khi có villa hay nhà dân lân cận — nói nhỏ là phép lịch sự của buổi sớm.
Chuẩn bị để cả nhà đón bình minh mà không ai mệt
Buổi bình minh hỏng vì người, ít khi vì trời: trẻ bị đánh thức đột ngột khóc lả, ông bà lạnh run, người lớn mắt nhắm mắt mở vấp bậc. Chuẩn bị từ tối hôm trước giúp tránh gần hết những chuyện này. Mỗi người một bộ đồ ấm để sẵn đầu giường: áo khoác, mũ, tất. Đèn pin hoặc đèn điện thoại cho lối ra sân. Một bình giữ nhiệt đựng nước nóng pha sẵn trà gừng, ca cao cho trẻ.
Với trẻ nhỏ, bế cả chăn ra ghế hiên, để trẻ tiếp tục lơ mơ trong lòng người lớn, khi trời hửng sáng mới gọi xem. Trẻ thường nhớ lâu những buổi sáng như vậy hơn bất cứ trò chơi nào. Với người lớn tuổi, ngồi ghế có tựa, đắp chăn ngang gối, tránh ngồi ngay chỗ gió lùa. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên tránh chuyển đột ngột từ chăn ấm ra trời lạnh; ngồi dậy từ từ, mặc ấm trong phòng rồi mới ra ngoài.
Sau bình minh là lúc cả nhà đói và lạnh. Nếu villa có bếp, chuẩn bị sẵn từ tối nguyên liệu cho bữa sáng nhanh: mì, cháo, bánh mì, trứng. Hoặc đặt trước bữa sáng với chủ nhà nếu có dịch vụ đó. Ăn sáng nóng ngay sau một giờ ngồi ngoài trời giúp mọi người ấm lại nhanh và giữ được tâm trạng cho cả ngày.
Những buổi bình minh "xấu trời" vẫn có thứ để xem
Không phải buổi sáng nào cũng có mặt trời đỏ rực. Phía đông nhiều mây dày thì mặt trời có thể không lộ ra; trời mờ khói bụi cuối mùa khô làm ánh sáng nhợt, cảnh xa nhoè. Những sáng như vậy, đừng chỉ chăm chăm nhìn về phía đông.
Khi mây dày phía đông, đôi khi có những khe hở cho tia nắng xuyên xuống thành từng dải sáng chiếu lên mặt hồ — loại cảnh người ta hay gọi là "tia nắng thần thoại", thực chất là ánh sáng tán xạ trên các hạt nước, hạt bụi trong không khí làm lộ đường đi của tia nắng. Mây lỗ chỗ cũng làm mặt hồ có những mảng sáng tối di chuyển, rất sống động.
Những buổi trời mờ là lúc nhìn gần: sương đọng trên mạng nhện ở hàng rào, giọt nước trên lá rau trong vườn, hoa ở sân trước còn ướt. Trẻ con thích đi tìm những thứ như vậy hơn là nhìn xa. Người lớn thì đây là một buổi sáng yên tĩnh để uống trà, nghe chim, nhìn thuyền đánh cá của người dân đi thăm lồng trên hồ. Ở cao nguyên, buổi sáng nào cũng có cái riêng; chỉ cần đừng mang kỳ vọng của một tấm ảnh đã thấy trên mạng ra so.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời mọc ở Tà Đùng lúc mấy giờ?
Tính theo vị trí địa lý, khoảng từ 5 giờ 20 vào tháng 5, tháng 6 đến khoảng 6 giờ 10 vào tháng 1. Vì có đồi che phía đông, tia nắng đầu tiên chạm tới hiên nhà thường muộn hơn vài phút. Nên tra ứng dụng cho đúng ngày.
Nên ra ngắm bình minh trước bao lâu?
Khoảng 40–45 phút trước giờ mặt trời mọc. Lúc đó chân trời bắt đầu sáng, bạn có đủ thời gian ổn định chỗ ngồi và xem trọn giờ xanh, lúc chân trời đỏ cam và khoảnh khắc mặt trời nhô lên.
Mặt trời có mọc đúng hướng đông không?
Chỉ gần đúng chính đông vào khoảng xuân phân và thu phân. Từ tháng 3 tới tháng 9, điểm mọc lệch về phía bắc; từ tháng 9 tới tháng 3, lệch về phía nam, tối đa khoảng 24 độ mỗi phía ở vĩ độ Tà Đùng.
Villa không nhìn về hướng đông thì có ngắm được bình minh không?
Vẫn được. Ánh sáng đầu ngày chiếu xiên lên mặt hồ, lên biển mây và các đảo ở các hướng khác cũng rất đẹp, nhiều khi đẹp hơn vì không bị loá. Muốn thấy quả cầu mặt trời thì đi ra góc sân hoặc lên tháp có tầm nhìn về phía đông.
Giờ xanh và giờ vàng là gì?
Giờ xanh là khoảng trời đã sáng nhưng mặt trời chưa mọc, ánh sáng dịu và mang màu xanh lam. Giờ vàng là khoảng ngay sau khi mặt trời mọc, nắng thấp, ấm màu, bóng đổ dài. Cả hai đều đẹp hơn và kéo dài hơn khoảnh khắc mặt trời nhô lên.
Đưa ông bà ra ngắm bình minh cần lưu ý gì?
Mặc ấm trong phòng rồi mới ra ngoài, ngồi ghế có tựa, đắp chăn, tránh chỗ gió lùa. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên dậy từ từ, tránh chuyển đột ngột từ chăn ấm ra trời lạnh. Lối đi cần có đèn vì bậc thềm, cỏ ướt sương rất trơn.
