Giông ở vùng hồ Tà Đùng thường đến vào buổi chiều trong giai đoạn giao mùa và mùa mưa (khoảng tháng 4 tới tháng 10), kèm sét, gió giật mạnh, đôi khi mưa đá. Trên một quả đồi trống cạnh mặt hồ rộng, sét là nguy hiểm thật sự. Quy tắc gọn nhất: nghe thấy sấm là vào nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín, rời tháp ngắm, đỉnh đồi trống, mép hồ và mặt nước, chờ khoảng ba mươi phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra lại.
Phần lớn cơn giông kéo dài chỉ một hai giờ rồi tan, trả lại buổi tối mát mẻ. Không cần sợ tới mức bỏ cả chuyến đi mùa mưa; chỉ cần biết dấu hiệu, biết chỗ trú, và sắp xếp các hoạt động ngoài trời tránh khung giờ giông.
Bài này nói về những điều cụ thể cho người nghỉ ở villa trên đồi: nhận biết giông đang tới, trú ở đâu, làm gì với đồ đạc ngoài sân, và những sai lầm phổ biến.
Vì sao giông hay đến vào buổi chiều
Giông mùa mưa ở Tây Nguyên phần lớn là giông nhiệt — loại hình thành từ chính hơi nóng và hơi ẩm trong ngày. Buổi sáng nắng đốt nóng mặt đất, không khí ẩm sát mặt đất nóng lên, nhẹ đi và bốc lên cao. Lên tới độ cao đủ lạnh, hơi nước ngưng tụ thành mây. Nếu không khí đủ ẩm và đủ bất ổn định, đám mây phát triển rất nhanh theo chiều cao thành mây vũ tích, có thể cao hàng chục cây số, đỉnh lan rộng như cái đe.
Quá trình này cần vài giờ nắng tích luỹ, nên đỉnh điểm thường rơi vào khoảng đầu giờ chiều tới chiều muộn. Địa hình đồi núi và sườn đón gió tây nam còn đẩy không khí lên cao, làm giông hình thành sớm hơn và mạnh hơn ở một số nơi.
Mặt hồ rộng cung cấp thêm hơi ẩm. Những hôm sáng nắng gắt, oi, lặng gió, độ ẩm cao là dấu hiệu chiều nay khả năng có giông lớn. Ngược lại, những ngày âm u từ sáng thường ít giông mạnh hơn vì mặt đất không được đốt nóng nhiều, nhưng lại hay có mưa dầm.
Nhận biết giông đang tới
Mây phát triển theo chiều cao. Những đám mây trắng như bông nở dần thành tháp, chân mây sẫm lại, thường ở phía tây hoặc tây nam. Từ lúc thấy mây tháp tới khi mưa có thể chỉ khoảng một giờ.
Gió đổi chiều, mát đột ngột. Luồng khí lạnh từ đám mây giông thổi ra phía trước, tới trước cả cơn mưa. Cảm giác oi bức bỗng chuyển sang mát lạnh, bụi và lá bay là lúc nên thu dọn đồ.
Nghe sấm, thấy chớp. Âm thanh truyền khoảng 340 mét mỗi giây, nên đếm số giây từ lúc thấy chớp tới lúc nghe sấm rồi chia cho ba sẽ ra khoảng cách gần đúng tính bằng cây số. Dưới ba mươi giây, tức chừng mười cây số, là đã ở trong tầm nguy hiểm.
Màn mưa xám tiến lại trên mặt hồ. Từ đồi cao nhìn ra hồ, có thể thấy cột mưa xám đậm di chuyển trên mặt nước. Nó tới nhanh hơn nhiều người tưởng.
Tóc dựng, kim loại kêu lách tách. Hiếm gặp nhưng là dấu hiệu sét sắp đánh rất gần. Rời ngay chỗ đứng trống, vào chỗ trú; nếu không kịp, ngồi xổm thấp, chụm hai chân, cúi đầu, không nằm sấp xuống đất.
Chỗ trú an toàn và chỗ tuyệt đối tránh
Chỗ trú an toàn nhất là bên trong một ngôi nhà kiên cố, có hệ thống điện và nước được lắp đặt đầy đủ — villa là chỗ như vậy. Ô tô có mui kim loại, đóng kín cửa kính cũng là chỗ trú tương đối an toàn, vì lớp vỏ kim loại dẫn dòng sét xuống đất bên ngoài; ngồi trong xe, không chạm vào các phần kim loại.
Những chỗ không an toàn: chòi, lều, mái che ngoài sân không có tường, nhà gỗ nhỏ không có hệ thống điện, gầm cây. Trú dưới một cây cao đứng riêng lẻ là một trong những sai lầm nguy hiểm nhất, vì sét hay đánh vào vật cao nhất, và dòng điện có thể nhảy từ thân cây sang người đứng gần.
Những chỗ phải rời ngay khi có sấm: tháp ngắm, đỉnh đồi trống, bãi cỏ rộng, mép hồ, mặt nước, thuyền, ván SUP, và cạnh hàng rào kim loại dài. Trên đồi cạnh hồ, người đứng thẳng giữa bãi cỏ trống chính là vật cao nhất trong một khoảng rộng.
Khi đã vào nhà, tránh dùng nước (tắm, rửa chén) và tránh chạm vào thiết bị điện đang cắm nguồn trong lúc giông đang ở ngay trên đầu. Nếu có thời gian, rút phích cắm các thiết bị đắt tiền để tránh hỏng do sét lan truyền qua đường dây.
Trên mặt hồ khi giông kéo tới
Mặt hồ là nơi nguy hiểm nhất khi có giông: vừa là mặt phẳng rộng không có gì che chắn, vừa có gió giật tạo sóng có thể lật thuyền nhỏ, ván SUP. Hồ Tà Đùng rộng, có nhiều đảo, gió có thể bị đảo hướng giữa các đảo, khiến người chèo thuyền nhỏ khó kiểm soát.
Nguyên tắc đơn giản nhất là không ra hồ vào buổi chiều những ngày oi, nhiều mây tháp trong mùa mưa. Đi thuyền, chèo SUP, câu cá nên làm buổi sáng, quay vào bờ trước trưa. Luôn mặc áo phao khi ở trên mặt nước, kể cả người biết bơi; nước hồ sâu và lạnh hơn người ta tưởng.
Nếu đang ở trên hồ mà thấy giông tới, quay vào bờ gần nhất ngay, không cố chạy về điểm xuất phát nếu xa. Lên bờ rồi thì rời mép nước, tìm nhà hoặc xe để trú. Người lái thuyền địa phương thường đọc trời rất giỏi; nghe theo khi họ nói nên quay vào.
Câu cá bằng cần dài trên bờ trống khi có sấm cũng nguy hiểm, vì người cầm cần trở thành điểm cao. Thu cần, rời bờ.
Việc cần làm ở villa khi thấy giông sắp tới
Từ lúc thấy mây kéo đen tới khi mưa thường chỉ còn vài chục phút. Một danh sách việc ngắn để cả nhóm cùng làm:
- Gọi trẻ nhỏ đang chơi ngoài sân, trên tháp, ngoài vườn vào nhà; đếm đủ người.
- Thu đồ phơi, gối nệm ngoài hiên, ô che nắng, bạt dựng tạm — gió giật có thể thổi bay và làm vỡ đồ, trúng người.
- Dập hẳn lửa trại, than nướng đang cháy ngoài sân; gió mạnh có thể thổi tàn lửa đi xa.
- Đóng cửa sổ, cửa kính hướng gió; cố định cửa mở ra hiên để không đập mạnh.
- Đưa xe máy vào chỗ có mái che; ô tô đỗ xa cây lớn và cột điện.
- Rút phích cắm thiết bị đắt tiền, sạc đầy sẵn điện thoại và sạc dự phòng phòng khi mất điện.
- Ở trong nhà, tránh tắm và dùng nước trong lúc giông ngay trên đầu; chờ khoảng ba mươi phút sau tiếng sấm cuối mới ra sân.
Khi giông đã qua, kiểm tra quanh sân: cành cây gãy treo lơ lửng, dây điện rơi, mặt cỏ và bậc đá trơn. Báo chủ villa nếu thấy cây đổ, dây điện đứt — không tự chạm vào dây điện.
Với trẻ nhỏ sợ sấm, ngồi cùng con trong phòng, giải thích đơn giản rằng ở trong nhà là an toàn, kể chuyện hoặc chơi trò nhỏ cho qua cơn giông; phần lớn chỉ kéo dài một hai giờ.
Gió mạnh và mưa đá: những rủi ro đi kèm
Gió giật làm gãy cành, đổ cây. Trong cơn giông, gió có thể giật rất mạnh trong vài phút. Không đứng, không đỗ xe dưới cây lớn, cạnh tường rào yếu hay bảng hiệu trong lúc gió giật.
Đồ vật bay. Ô che nắng, ghế nhựa, tấm lợp, bạt có thể bị gió cuốn bay. Đây là nguyên nhân thương tích hay gặp hơn cả sét.
Mưa đá. Một số cơn giông mạnh ở Tây Nguyên có mưa đá, thường hạt nhỏ, rơi trong thời gian ngắn. Ở trong nhà hoặc trong xe, không chạy ra ngoài nhặt đá với trẻ khi trời còn sấm.
Mất điện tạm thời. Giông lớn có thể làm mất điện vài giờ. Đèn pin, sạc dự phòng, nước uống và đồ ăn không cần nấu là những thứ nên có sẵn.
Đường trơn và cây chắn sau giông. Ngay sau giông, đường đèo có thể có cành cây, đất đá rơi. Nếu định lên đường, chờ một lúc và hỏi người vừa đi qua.
Điện thoại, máy ảnh và flycam khi trời giông
Điện thoại không hút sét. Một hiểu lầm hay gặp là cầm điện thoại ngoài trời sẽ hút sét. Điện thoại di động không làm tăng khả năng bị sét đánh; điều nguy hiểm là việc đang đứng ngoài trời trống. Cất máy và vào nhà, đừng đứng lại quay cảnh tia chớp trên mặt hồ.
Điện thoại bàn có dây và thiết bị đang cắm sạc thì khác. Dòng sét có thể lan theo đường dây điện, dây điện thoại vào nhà. Trong lúc giông ngay trên đầu, không dùng thiết bị đang cắm dây vào ổ điện, kể cả điện thoại đang sạc.
Chụp tia chớp từ trong nhà. Muốn ghi lại cảnh giông trên hồ thì đứng trong nhà, sau cửa kính đóng, đặt máy trên mặt phẳng. Không ra hiên mở hay tháp ngắm để chụp.
Flycam và gió giật. Gió trên đồi cạnh hồ có thể giật mạnh bất ngờ trước cơn giông, đủ để cuốn flycam nhỏ ra xa và rơi xuống hồ. Hạ cánh sớm khi thấy mây tháp phát triển, không bay khi đã nghe sấm. Bay ở khu vực có quy định riêng như quanh công trình thủy điện hay rừng đặc dụng thì phải tìm hiểu và tuân theo quy định hiện hành.
Những hiểu lầm phổ biến về sét
"Sét không đánh hai lần một chỗ." Sai. Vật cao và nhọn như cột ăng-ten, tháp, cây cao đơn độc có thể bị sét đánh nhiều lần. Đó chính là lý do không đứng trên tháp ngắm khi có sấm.
"Chưa mưa thì chưa có sét." Sai. Sét có thể đánh xuống từ đám mây giông ở cách xa hàng chục cây số, trước khi mưa tới, hoặc sau khi mưa đã ngớt. Nghe được sấm là đã ở trong tầm.
"Đi dép cao su, đội mũ nhựa là an toàn." Sai. Dòng sét có điện áp rất lớn, vài phân cao su không có tác dụng bảo vệ. Lốp xe cũng không phải lý do ô tô an toàn — vỏ kim loại mới là yếu tố chính.
"Người bị sét đánh còn tích điện, chạm vào sẽ bị giật." Sai. Người bị sét đánh không giữ điện trong người. Có thể và cần sơ cứu ngay: gọi cấp cứu 115, kiểm tra nhịp thở, làm hồi sức tim phổi nếu đã được học, giữ ấm cho nạn nhân trong khi chờ.
Câu hỏi thường gặp
Giông ở Tà Đùng thường xảy ra vào giờ nào?
Phần lớn giông mùa mưa hình thành vào khoảng đầu giờ chiều tới chiều muộn, sau vài giờ nắng đốt nóng mặt đất. Giông có thể kéo dài sang tối ở một số ngày. Vì vậy hoạt động ngoài trời như đi thuyền, lên tháp ngắm nên dồn vào buổi sáng.
Quy tắc 30 phút sau tiếng sấm cuối là gì?
Đó là khuyến cáo an toàn phổ biến: sau khi nghe tiếng sấm cuối cùng, nên chờ khoảng ba mươi phút mới ra ngoài trời trở lại, vì đám mây giông đang rời đi vẫn có thể phóng sét. Tiếng sấm còn nghe được nghĩa là sét vẫn trong tầm.
Ở trong villa gỗ khi có sét có an toàn không?
Villa có tường, mái, hệ thống điện và nước lắp đặt đầy đủ là chỗ trú an toàn hơn nhiều so với ở ngoài trời. Trong lúc giông ngay trên đầu, tránh tắm, rửa chén, chạm vào thiết bị điện đang cắm nguồn và đứng sát cửa sổ mở.
Có nên đi thuyền trên hồ vào buổi chiều mùa mưa không?
Không nên vào những ngày oi, nhiều mây tháp. Mặt hồ rộng là nơi nguy hiểm nhất khi có sét và gió giật có thể lật thuyền nhỏ. Đi thuyền, chèo SUP nên làm vào buổi sáng, luôn mặc áo phao và quay vào bờ ngay khi thấy giông.
Đang trên đường đèo mà gặp giông thì làm gì?
Ở trong ô tô đóng kín cửa là tương đối an toàn với sét. Giảm tốc độ, bật đèn, nếu mưa quá to không thấy đường thì tìm chỗ an toàn dừng lại, tránh xa vách taluy và cây lớn. Đi xe máy thì tìm nhà dân hoặc trạm dừng để trú, không trú dưới cây.
Mùa khô có giông không?
Ít hơn hẳn. Giữa mùa khô gần như không có giông. Cuối mùa khô, khoảng tháng 4, giông đầu mùa bắt đầu xuất hiện và thường khá mạnh, kèm gió giật và sét. Kỳ nghỉ 30/4 – 1/5 nên tính tới khả năng này.
