Phần lớn người khoẻ mạnh nghỉ ở Tà Đùng không gặp vấn đề sức khoẻ nào đáng kể; vùng hồ chưa đủ cao để gây say độ cao. Những chuyện hay gặp nhất là cảm lạnh do chênh lệch nhiệt độ ngày đêm, say xe trên đường đèo, côn trùng đốt, cháy nắng, và những va quệt nhỏ khi trẻ chạy chơi trên đồi. Một túi thuốc gia đình gọn, mặc đủ ấm, và biết lúc nào cần đi khám là đủ cho một kỳ nghỉ yên tâm.
Villa trên đồi quanh hồ cách khu trung tâm xã một quãng, và cách các bệnh viện lớn khá xa. Điều đó không có gì đáng lo, nhưng có nghĩa là những thứ thông dụng nên mang sẵn, và những dấu hiệu nặng thì không nên chờ.
Bài này chỉ là thông tin chung cho người đi nghỉ, không thay lời khuyên của bác sĩ. Người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ có bệnh lý riêng nên hỏi bác sĩ điều trị trước chuyến đi.
Cảm lạnh: chuyện hay gặp nhất và dễ tránh nhất
Lý do phổ biến khiến một người trong nhóm ốm sau chuyến Tà Đùng không phải là thức ăn hay nước uống, mà là lạnh. Trưa nắng mặc áo mỏng, chiều chơi nước hay ra mồ hôi, tối ngồi ngoài sân gió lộng mà chưa kịp thay đồ khô, gần sáng lại dậy săn mây trong sương lạnh. Cơ thể người quen khí hậu nóng ẩm của phía Nam cần thời gian để thích nghi với biên độ nhiệt lớn như vậy.
Cách tránh rất đơn giản: thay quần áo khô ngay khi bị ướt hoặc ra mồ hôi nhiều; mặc thêm lớp áo trước khi thấy lạnh, đừng đợi run rồi mới mặc; giữ ấm cổ, ngực, bàn chân cho trẻ nhỏ; tắm sớm trước khi trời lạnh sâu, lau khô tóc ngay. Uống đủ nước ấm, ăn bữa tối nóng.
Sau một chuyến đi chơi nước hay chèo SUP, gió trên hồ làm cơ thể mất nhiệt rất nhanh dù trời nắng. Mặc áo khoác ngay khi lên bờ, đặc biệt với trẻ nhỏ và người gầy. Nếu một người bắt đầu run nhiều, môi tím tái, nói lắp hay lơ mơ sau khi bị ướt lạnh, đưa vào chỗ ấm, thay đồ khô, đắp chăn, cho uống nước ấm, và tìm hỗ trợ y tế nếu không cải thiện nhanh.
Say xe trên đường đèo
Đoạn đường cuối lên vùng hồ có nhiều khúc cua, lên xuống dốc liên tục. Trẻ nhỏ và một số người lớn hay say xe ở những đoạn như vậy, nhất là khi ngồi ghế sau, đọc điện thoại, hoặc đi ngay sau bữa ăn no.
Những cách giảm say xe được nhiều người áp dụng: ngồi ghế trước hoặc hàng ghế giữa, nhìn ra xa về phía trước thay vì nhìn điện thoại; mở hé cửa kính cho thoáng; ăn nhẹ trước khi đi hai ba tiếng, tránh đồ nhiều dầu mỡ; dừng nghỉ khi bắt đầu thấy khó chịu. Người lái xe chạy đều, vào cua chậm cũng giúp cả xe đỡ say.
Thuốc chống say xe có bán ở nhà thuốc; nếu dùng, nên hỏi dược sĩ về loại phù hợp với tuổi và tình trạng sức khoẻ, uống theo hướng dẫn trên bao bì và thời điểm khuyến cáo trước khi đi. Nhiều loại gây buồn ngủ, nên người lái xe không dùng. Với trẻ nhỏ, đừng tự dùng thuốc của người lớn.
Mang theo túi nôn, khăn ướt, chai nước và một bộ đồ thay cho trẻ hay say. Chuẩn bị sẵn là chuyện nhỏ, xử lý giữa đèo mà không có gì mới mệt.
Côn trùng và những sinh vật quanh đồi vườn
Muỗi. Mùa mưa và buổi tối ngoài sân là lúc muỗi nhiều. Mặc quần dài, áo dài tay khi trời tối, dùng kem hoặc xịt chống muỗi theo hướng dẫn, ngủ màn nếu phòng có cửa mở. Muỗi có thể truyền một số bệnh, nên đừng chủ quan với vết đốt nhiều.
Ong, kiến. Vườn cây và mái hiên gỗ đôi khi có tổ ong. Không chọc, không ném vào tổ, dặn trẻ không lại gần. Người từng bị phản ứng dị ứng nặng với ong đốt cần mang theo thuốc bác sĩ đã kê cho mình và báo cho cả nhóm biết.
Côn trùng bay vào đèn. Đầu mùa mưa, côn trùng có cánh bay ra nhiều vào buổi tối. Chúng thường vô hại, chỉ phiền. Tắt bớt đèn ngoài hiên, đóng cửa lưới.
Vắt và côn trùng trong cỏ. Đi vào rừng, lối mòn ẩm mùa mưa có thể gặp vắt. Đi giày kín, tất cao, kiểm tra chân sau khi đi bộ. Trong sân vườn được cắt cỏ thường ít gặp.
Rắn. Vùng đồi vườn có thể có rắn, nhất là ở bụi rậm, đống củi, ven suối. Ban đêm đi lại phải có đèn, không thò tay vào hốc tối, đống đá, đống củi. Nếu bị rắn cắn, giữ bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn, đưa ngay tới cơ sở y tế; không rạch, không hút nọc, không đắp lá.
Nắng, gió và da
Nắng trên cao nguyên dễ làm cháy da vì không khí trong, nhất là mùa khô, trong khi gió mát làm người ta không thấy nóng nên quên che chắn. Những người hay bị cháy nắng nhất là khi đi thuyền giữa trưa: nắng chiếu trực tiếp cộng với nắng phản chiếu từ mặt nước.
Đội mũ rộng vành, mặc áo dài tay mỏng khi ra hồ, dùng kem chống nắng và bôi lại sau khi ra nhiều mồ hôi hay chơi nước. Trẻ nhỏ da mỏng cần che chắn kỹ hơn người lớn; với trẻ rất nhỏ, ưu tiên che bằng quần áo, mũ, bóng râm.
Gió hanh mùa khô làm da khô, môi nứt, có người bị chảy máu cam nhẹ. Kem dưỡng ẩm, son dưỡng, uống đủ nước là đủ cho phần lớn trường hợp. Nếu chảy máu cam: ngồi thẳng, hơi cúi người về phía trước, bóp chặt phần mềm của mũi khoảng mười phút, không ngửa đầu ra sau. Chảy nhiều, kéo dài hoặc tái phát nhiều lần thì cần đi khám.
Túi thuốc gia đình cho chuyến hai ba đêm
Danh sách dưới là những nhóm đồ thông dụng; chọn loại cụ thể theo tuổi và tình trạng sức khoẻ từng người, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu chưa chắc:
- Thuốc điều trị bệnh mạn tính của từng người (huyết áp, tiểu đường, hen…), đủ cho cả chuyến cộng thêm vài ngày dự phòng phòng khi đường về bị trễ.
- Thuốc hạ sốt, giảm đau thông dụng loại người lớn và loại cho trẻ em riêng, có hướng dẫn liều trên bao bì.
- Thuốc chống say xe phù hợp độ tuổi (nếu có người hay say).
- Men tiêu hoá, gói bù nước điện giải khi bị tiêu chảy.
- Băng dán cá nhân nhiều cỡ, gạc, băng cuộn, dung dịch sát khuẩn, kéo nhỏ, nhíp gắp dằm.
- Kem hoặc xịt chống muỗi, thuốc bôi giảm ngứa sau côn trùng đốt.
- Kem chống nắng, son dưỡng, kem dưỡng ẩm.
- Nhiệt kế nhỏ nếu đi cùng trẻ nhỏ.
- Thuốc dị ứng do bác sĩ kê cho người có tiền sử dị ứng nặng.
Để túi thuốc ở chỗ cả nhóm biết, ngoài tầm tay trẻ nhỏ. Ghi chú tên thuốc thường dùng, tiền sử dị ứng của từng người vào một tờ giấy để trong túi — rất có ích nếu phải đưa ai đi khám mà người đó không tự nói được.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi: những điều riêng
Trẻ nhỏ thích nghi với lạnh kém hơn người lớn và không biết tự mặc thêm áo. Người lớn cần chủ động: buổi tối, sáng sớm mặc ấm cho trẻ trước khi ra ngoài; ban đêm kiểm tra xem trẻ có đạp chăn không; không để trẻ chơi nước quá lâu trong gió. Sân cỏ, bậc đá buổi sáng ướt sương trơn, dặn trẻ đi chậm.
Trẻ hay chạy nhảy trên đồi, nên khu vực có dốc, mép taluy, tháp ngắm, mép hồ phải có người lớn trông. Không cho trẻ tự leo tháp hay ra mép nước một mình. Lửa trại và bếp nướng cũng là chỗ trẻ bị bỏng nhiều nhất trong các chuyến đi kiểu này; giữ trẻ cách xa vòng lửa.
Người lớn tuổi nên đi lại chậm trên lối dốc, bậc thang, nhất là khi ướt; mang giày đế bám chắc. Người có bệnh tim mạch, huyết áp tránh ra ngoài lạnh đột ngột vào sáng sớm, tránh leo dốc gắng sức, uống thuốc đúng giờ dù đang đi chơi. Đêm lạnh, người già đi vệ sinh ban đêm dễ bị choáng hoặc trượt ngã; để đèn ngủ nhỏ và dép chống trơn cạnh giường.
Khi nào cần đi khám, không tự xử lý
Sốt cao không hạ hoặc kéo dài. Nhất là ở trẻ nhỏ, hoặc sốt kèm phát ban, đau đầu dữ dội, nôn nhiều, lừ đừ.
Khó thở, đau ngực, ngất. Đây là dấu hiệu cần cấp cứu, không chờ. Gọi cấp cứu 115 và báo chủ villa để được chỉ đường, hỗ trợ đưa đi nhanh nhất.
Tiêu chảy, nôn nhiều ở trẻ nhỏ, người già. Có dấu hiệu mất nước như môi khô, ít đi tiểu, mệt lả, mắt trũng.
Bị rắn cắn, ong đốt nhiều nốt hoặc có phản ứng toàn thân. Sưng nhanh, khó thở, nổi mẩn khắp người, choáng váng — đi cấp cứu ngay.
Chấn thương đầu, ngã từ chỗ cao, vết thương sâu chảy máu nhiều. Cầm máu bằng ép trực tiếp, giữ yên người bị thương, đưa đến cơ sở y tế.
Đuối nước dù đã tỉnh lại. Người được vớt lên dù đã tỉnh vẫn cần được nhân viên y tế kiểm tra, vì những biến chứng ở phổi có thể xuất hiện vài giờ sau. Trong lúc chờ, giữ ấm và theo dõi nhịp thở.
Đau bụng dữ dội hoặc đau tăng dần. Đặc biệt khi kèm sốt, nôn, bụng cứng — không tự uống thuốc giảm đau rồi chờ qua đêm, vì có thể che mất dấu hiệu của bệnh cần xử lý sớm.
Cơ sở y tế quanh vùng: biết trước để khỏi lúng túng
Mỗi xã đều có trạm y tế ở khu trung tâm, xử lý được sơ cứu, các bệnh thông thường và chuyển tuyến khi cần. Với các trường hợp nặng hơn, người dân trong vùng thường đi các bệnh viện ở khu vực Gia Nghĩa, nơi trước đây là tỉnh lỵ Đắk Nông. Quãng đường từ vùng hồ ra đó không ngắn và đi qua đường đèo, nên với ca nặng, gọi cấp cứu sớm và đi ngay, đừng chờ qua đêm.
Khi tới villa, nên hỏi chủ nhà: trạm y tế gần nhất ở đâu, nhà thuốc gần nhất ở đâu và mở tới mấy giờ, nếu cần đi viện ban đêm thì nên đi đường nào. Lưu những thông tin đó trong điện thoại của ít nhất hai người trong nhóm.
Những chuyến đi có người lớn tuổi hay bệnh nền, nên giữ một người trong nhóm không uống rượu bia vào buổi tối, sẵn sàng lái xe nếu cần. Đó là sự chuẩn bị ít tốn kém nhất mà giá trị nhất khi ở một nơi cách bệnh viện lớn một quãng đường đèo.
Câu hỏi thường gặp
Lên Tà Đùng có bị say độ cao không?
Gần như không. Say độ cao thường chỉ xuất hiện ở độ cao lớn hơn nhiều so với vùng hồ Tà Đùng. Những khó chịu hay gặp ở đây đến từ chênh lệch nhiệt độ, gió lạnh, say xe đường đèo và mệt sau chuyến đi dài, chứ không phải do thiếu oxy.
Đi Tà Đùng có cần tiêm phòng gì đặc biệt không?
Với chuyến nghỉ ngắn ở villa, thường không có yêu cầu tiêm phòng riêng ngoài lịch tiêm chủng thông thường. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ chưa tiêm đủ nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi. Phòng muỗi đốt là biện pháp đơn giản nên làm.
Nước máy ở villa có uống được không?
Không nên uống nước chưa đun sôi ở bất cứ đâu khi chưa chắc nguồn nước. Hỏi chủ villa có nước uống đóng bình không, hoặc đun sôi trước khi uống, pha sữa cho trẻ. Nước tắm, nước rửa thông thường không có vấn đề.
Trẻ bị sốt khi đang ở villa thì làm gì?
Đo nhiệt độ, cho trẻ mặc thoáng vừa phải, uống nhiều nước, dùng thuốc hạ sốt cho trẻ em đúng liều theo cân nặng ghi trên bao bì. Nếu sốt cao không hạ, trẻ lừ đừ, nôn nhiều, co giật hay phát ban, đưa ngay tới trạm y tế hoặc bệnh viện gần nhất.
Người có bệnh huyết áp đi Tà Đùng cần lưu ý gì?
Mang đủ thuốc, uống đúng giờ, tránh ra ngoài lạnh đột ngột vào sáng sớm và tối, mặc ấm khi săn mây, không gắng sức leo dốc, hạn chế rượu bia và đồ ăn mặn. Nếu có máy đo huyết áp cá nhân, nên mang theo để tự theo dõi.
Có cần mang theo áo phao riêng không?
Các đơn vị cho thuê thuyền, SUP thường có áo phao cho khách, nhưng không phải lúc nào cũng đủ cỡ cho trẻ nhỏ. Gia đình có trẻ dưới sáu bảy tuổi nên hỏi trước, nếu không chắc thì mang áo phao vừa cỡ của bé. Không cho trẻ xuống thuyền khi chưa mặc áo phao.
