Hồ Tà Đùng là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3 trên sông Đồng Nai, nên mực nước không đứng yên mà lên xuống theo mùa và theo việc vận hành nhà máy. Thường thì hồ dâng dần trong mùa mưa và đầy nhất vào khoảng cuối mùa mưa, sang mùa khô nước được dùng dần để phát điện nên hạ thấp, xuống thấp nhất vào khoảng cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Hồ đầy thì các đảo xanh tròn, mặt nước rộng; hồ thấp thì quanh đảo lộ những vành đất đỏ, cảnh khác hẳn.
Nhiều khách xem ảnh trên mạng rồi lên đúng mùa nước thấp, ngạc nhiên vì các đảo "không giống ảnh". Không có cảnh nào đúng hay sai — chỉ là hai mùa của một hồ thủy điện. Biết trước giúp chọn thời điểm hợp với điều mình muốn thấy.
Mực nước cụ thể mỗi năm phụ thuộc lượng mưa và quy trình vận hành do cơ quan có thẩm quyền quy định; bài này mô tả quy luật thường gặp, không có số đo mực nước chính xác.
Vì sao một hồ thủy điện lên xuống theo mùa
Hồ Tà Đùng hình thành khi đập thủy điện Đồng Nai 3 chặn dòng sông Đồng Nai, làm nước dâng ngập các thung lũng giữa đồi. Những đỉnh đồi không bị ngập trở thành hàng chục hòn đảo lớn nhỏ, tạo nên khung cảnh mà người ta hay ví là "vịnh Hạ Long của Tây Nguyên".
Hồ chứa của một nhà máy thủy điện không chỉ để chứa nước mà để điều tiết: giữ nước khi sông nhiều nước, nhả nước để phát điện khi sông ít nước. Vào mùa mưa, nước từ thượng nguồn đổ về nhiều hơn lượng nước dùng để phát điện, nên hồ được tích dần. Tới cuối mùa mưa, hồ thường được tích tới mức cao để chuẩn bị cho mùa khô.
Sang mùa khô, nước về hồ ít đi, trong khi nhà máy vẫn phát điện và hồ còn phải xả nước xuống hạ du theo yêu cầu cấp nước. Mực nước vì vậy hạ dần qua các tháng, xuống thấp vào cuối mùa khô, trước khi những trận mưa đầu mùa bắt đầu bù lại. Các hồ chứa lớn trên lưu vực sông Đồng Nai vận hành theo quy trình liên hồ chứa do cơ quan có thẩm quyền ban hành, nên nhịp lên xuống này khá đều đặn qua các năm, chỉ khác nhau về mức độ.
Hồ đầy: cuối mùa mưa sang đầu mùa khô
Khoảng cuối mùa mưa tới đầu mùa khô — tức quanh tháng 10 tới tháng 12, tuỳ năm — hồ thường ở mức cao. Mặt nước phủ tới sát chân cây trên các đảo, đảo trông tròn trịa, xanh từ mép nước lên tới đỉnh. Nhìn từ đồi cao xuống, hồ là một mặt gương lớn điểm những chấm xanh, đúng hình ảnh hay thấy trên bưu ảnh.
Thời điểm này lại trùng với giai đoạn đầu mùa khô: mưa thưa, trời trong dần, sáng sớm sương mây dày trên mặt hồ còn ấm sau mùa mưa. Đây là lý do nhiều người coi tháng 11, tháng 12 là thời điểm đẹp nhất để nghỉ villa nhìn ra hồ: cùng lúc có hồ đầy, cây xanh, mây sáng và trời ít mưa.
Mặt nước rộng cũng làm các chuyến thuyền đi được xa hơn giữa các đảo, len vào những nhánh hồ mà mùa nước thấp không vào được. Bến thuyền và lối xuống nước gần hơn, không phải đi bộ xuống những dải bờ đất dài.
Hồ thấp: cuối mùa khô, đầu mùa mưa
Khoảng cuối mùa khô — quanh tháng 3 tới tháng 5, có năm sang tháng 6 — mực nước thường xuống thấp. Quanh mỗi hòn đảo lộ ra một vành đất đỏ hoặc đất xám chưa kịp có cây, như một vòng viền quanh khối xanh ở trên. Ở những chỗ bờ thoải, lòng hồ cạn lộ ra thành bãi rộng; có nơi lộ cả lối mòn, gốc cây cũ từ thời trước khi hồ tích nước.
Nhiều người thấy cảnh này kém đẹp hơn. Nhưng cũng có người thích: những vành đất đỏ quanh đảo xanh tạo nên đường nét rất rõ khi nhìn từ trên cao, nhất là dưới nắng trưa mùa khô, và màu nước những ngày lặng gió có thể rất trong. Người chụp ảnh từ trên cao thường thấy mùa nước thấp có bố cục mạnh hơn.
Mặt trái là đường xuống mép nước dài hơn, bờ đất có chỗ lún, trơn khi có mưa đầu mùa. Thuyền có thể không vào được một số nhánh hồ, bến phải dời ra xa. Khi đi bộ xuống lòng hồ cạn, không nên đi quá xa ra những bãi bùn; đất lòng hồ có chỗ mềm, lún sâu.
Mặt hồ theo giờ trong ngày và sau những trận mưa
Ngoài nhịp mùa, mặt hồ còn đổi theo giờ. Sáng sớm những ngày lặng gió, mặt nước phẳng như gương, phản chiếu nguyên các đảo và mây trên trời — lúc đẹp nhất để chụp ảnh từ hiên villa. Từ khoảng giữa buổi sáng, gió bắt đầu thổi, mặt hồ gợn sóng lăn tăn, ánh nắng vỡ thành những vệt lấp lánh. Buổi chiều mùa mưa, gió trước giông có thể làm hồ nổi sóng bạc đầu ở những vùng nước rộng.
Màu nước cũng thay đổi. Trời xanh trong mùa khô, mặt hồ ánh xanh lam đậm; trời nhiều mây mùa mưa, nước chuyển sang xám bạc. Sau những trận mưa lớn đầu mùa, nước từ các suối đổ về mang theo đất đỏ, có lúc làm những nhánh hồ gần cửa suối đục màu nâu đỏ trong vài ngày, rồi lắng dần.
Ai muốn có ảnh mặt gương phản chiếu thì dậy sớm, ngồi ở hiên hoặc tháp ngắm từ lúc trời hửng. Ai thích ảnh có sóng, có ánh lấp lánh thì chọn giữa buổi sáng. Còn buổi chiều, nhất là mùa mưa, là lúc để ngắm hồ từ trong nhà hơn là ra mặt nước.
Hồ theo mùa trong một bảng
Bảng dưới gộp mực nước với thời tiết để chọn thời điểm. Mốc tháng chỉ là khoảng thường gặp, mực nước thật phụ thuộc mưa từng năm và lịch vận hành của nhà máy:
| Khoảng tháng | Mực nước thường gặp | Cảnh hồ | Thời tiết đi kèm |
|---|---|---|---|
| 6 – 9 | Đang dâng dần | Vành đất quanh đảo thu hẹp, cây cỏ mọc lại xanh | Mùa mưa, mây thấp, mưa dầm giữa mùa |
| 10 – 12 | Cao, gần đầy | Đảo tròn xanh tới mép nước, mặt hồ rộng | Cuối mưa, đầu khô, sương sáng dày |
| 1 – 2 | Bắt đầu hạ | Viền đất mỏng xuất hiện quanh đảo | Khô, trời trong, đêm lạnh |
| 3 – 5 | Thấp | Vành đất đỏ rõ, lòng hồ cạn lộ bãi | Cuối khô, trưa nóng, giông đầu mùa |
Nếu muốn có cả hồ đầy lẫn thời tiết khô ráo, khoảng tháng 11 – 12 là giao điểm tốt nhất. Nếu thích ảnh có đường nét mạnh, vắng khách và chấp nhận nắng, cuối mùa khô lại có cái hay riêng.
Một cách đơn giản để biết hồ đang ở mức nào trước khi đi là nhắn chủ villa xin một tấm ảnh chụp từ sân nhìn ra hồ trong tuần đó. Người ở tại chỗ nhìn mặt hồ hằng ngày, biết nước đang lên hay đang xuống, và tấm ảnh ấy cho biết chính xác cảnh mình sẽ thấy hơn mọi bản tin hay ảnh cũ trên mạng.
Mực nước ảnh hưởng thế nào tới các hoạt động
Đi thuyền ngắm đảo. Hồ đầy thì thuyền đi được xa và len vào nhiều nhánh hồ; hồ thấp thì một số nhánh cạn, bến có thể dời. Hỏi trước đơn vị cho thuê thuyền tuyến nào đang đi được.
Chèo SUP, kayak. Hồ đầy, mép nước sát bờ cỏ, xuống nước dễ. Hồ thấp phải đi qua bãi đất dài, có chỗ bùn. Dù mùa nào cũng phải mặc áo phao; mép bờ đất dốc có thể sâu ngay chỉ sau vài bước.
Câu cá. Người câu thường để ý mực nước vì cá thay đổi chỗ ăn theo mùa; chỗ câu quen mùa này có thể cạn mùa sau. Hỏi người địa phương chỗ nào đang câu được và có quy định gì không. Đừng thả câu gần lồng bè nuôi cá của người dân.
Chụp ảnh từ villa trên đồi. Hồ đầy cho cảnh mềm mại, xanh và gương nước rộng; hồ thấp cho đường viền đỏ quanh đảo, bố cục đồ hoạ. Cả hai đều đẹp ở kiểu riêng.
Đi bộ ven hồ. Mùa nước thấp mở ra nhiều bãi để đi dạo, nhưng bờ đất trơn khi ướt và có chỗ lún. Đi giày bám, không đi ra những bãi bùn xa bờ, nhất là với trẻ nhỏ.
An toàn nước: những điều không đổi theo mùa
Dù hồ cao hay thấp, mấy nguyên tắc sau luôn áp dụng cho người nghỉ villa quanh hồ:
- Không tắm, bơi tự do ở hồ ngoài những chỗ có người hướng dẫn và áo phao. Hồ thủy điện có đáy là thung lũng cũ, đáy dốc đột ngột, có gốc cây, nước sâu và lạnh ở dưới.
- Luôn mặc áo phao khi ở trên thuyền, SUP, kayak, kể cả người bơi giỏi.
- Không lại gần khu vực đập, cửa lấy nước, công trình của nhà máy. Đây là khu vực có quy định riêng, dòng chảy có thể mạnh và thay đổi bất ngờ.
- Trẻ nhỏ luôn có người lớn kèm sát khi ở gần mép nước, kể cả trên bãi đất mùa nước thấp.
- Không ra hồ khi có giông hoặc khi gió mạnh tạo sóng; quay vào bờ ngay khi thấy trời chuyển.
- Không uống rượu bia rồi xuống nước hay lái thuyền.
Chủ villa và người lái thuyền địa phương nắm rõ những chỗ an toàn và những chỗ nên tránh theo từng mùa nước. Hỏi họ trước khi tự đi ra mép hồ.
Hồ cũng là một hệ sinh thái và một nguồn sống
Ngoài chuyện cảnh đẹp, hồ Tà Đùng còn là nguồn sống của nhiều người dân quanh vùng: đánh bắt cá, nuôi cá lồng ở một số nơi, chở người và hàng bằng thuyền giữa các bờ, làm dịch vụ du lịch. Mực nước lên xuống ảnh hưởng tới tất cả các hoạt động đó, từ chỗ đặt lồng cá tới chỗ neo thuyền.
Vùng ven hồ, nhất là những dải đất lộ ra mùa khô, là nơi chim nước tới kiếm ăn. Những buổi sáng sớm yên tĩnh, ngồi ở hiên villa trên đồi với ống nhòm nhỏ có thể quan sát được chim bay ngang mặt hồ. Phía đông và nam hồ là rừng của Vườn quốc gia Tà Đùng, nơi được bảo vệ vì đa dạng sinh học.
Với người đi nghỉ, tôn trọng hồ nghĩa là không xả rác xuống nước và bờ đất, không câu cá ở chỗ bị cấm, không làm phiền lồng bè của người dân, giữ yên tĩnh khi đi thuyền qua khu dân cư. Một hồ sạch và yên là điều kiện để lần sau quay lại vẫn còn thấy cảnh như lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào hồ Tà Đùng đầy nước nhất?
Thường là khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, tức quanh tháng 10 tới tháng 12, khi hồ đã được tích nước sau mấy tháng mưa. Mực nước cụ thể mỗi năm phụ thuộc lượng mưa và lịch vận hành của nhà máy thủy điện, nên có năm sớm hoặc muộn hơn.
Vì sao ảnh hồ Tà Đùng trên mạng khác với lúc mình đến?
Vì hồ là hồ thủy điện, mực nước thay đổi theo mùa. Ảnh chụp mùa nước cao cho thấy đảo xanh tới mép nước; mùa nước thấp, quanh đảo lộ vành đất đỏ. Ngoài ra ánh sáng, mây và góc chụp từ trên cao cũng làm cảnh khác nhau nhiều.
Mùa nước thấp có còn đi thuyền được không?
Thường vẫn đi được, chỉ là một số nhánh hồ cạn không vào được và bến thuyền có thể dời ra xa hơn. Nên hỏi trước đơn vị cho thuê thuyền hoặc chủ villa tuyến nào đang đi được và mặc áo phao trong suốt chuyến đi.
Có được tắm hồ Tà Đùng không?
Không nên bơi tự do. Đáy hồ là thung lũng cũ, dốc đột ngột, có gốc cây, nước sâu và lạnh ở tầng dưới. Nếu muốn chơi nước, chọn hoạt động có người hướng dẫn, mặc áo phao, và không xuống nước khi có giông hay sau khi uống rượu bia.
Mùa nào chụp ảnh hồ Tà Đùng từ trên cao đẹp nhất?
Tuỳ gu. Hồ đầy khoảng tháng 10 – 12 cho cảnh đảo xanh mềm mại trên gương nước rộng, sáng sớm có thêm sương mây. Cuối mùa khô, hồ thấp tạo vành đất đỏ quanh đảo, bố cục rõ nét dưới nắng. Cả hai đều có người thích.
