Lớp "mây" trắng nằm trên mặt hồ Tà Đùng vào sáng sớm, về bản chất khí tượng, là sương mù: một đám mây tầng thấp chạm sát mặt đất hoặc mặt nước. Nó hình thành chủ yếu nhờ ba cơ chế cộng lại: mặt đất toả nhiệt mạnh trong đêm quang làm không khí sát đất lạnh tới điểm ngưng tụ (sương bức xạ), khí lạnh nặng trượt từ sườn đồi xuống đọng ở lòng hồ, và hơi nước bốc lên từ mặt hồ còn ấm gặp không khí lạnh (khói nước).
Hiểu cơ chế giúp người đi nghỉ đoán được buổi sáng nào đáng dậy, nhìn ra loại mây nào đang trước mặt và biết vì sao villa trên đồi lại ngắm được, còn nhà dưới chân đồi thì nằm trong màn sương không thấy gì. Phần dưới giải thích từng cơ chế bằng lời thường, kèm dấu hiệu nhận ra ngay tại sân nhà.
Sương mù là mây sát mặt đất
Theo cách quy ước quốc tế trong ngành khí tượng, sương mù là hiện tượng các giọt nước rất nhỏ lơ lửng sát mặt đất làm tầm nhìn ngang giảm xuống dưới một ki-lô-mét. Về cấu tạo, giọt sương mù và giọt mây giống nhau; khác nhau ở chỗ mây nằm trên cao, sương mù nằm sát đất. Người đứng trong lớp sương thấy một màu trắng đục bao quanh; người đứng trên cao nhìn xuống thấy cùng lớp đó như một biển mây phẳng.
Hơi nước trong không khí luôn có, nhưng vô hình. Nó chỉ hiện ra thành giọt khi không khí bị làm lạnh tới một ngưỡng gọi là điểm sương — nhiệt độ mà ở đó lượng hơi nước hiện có đã là tối đa không khí giữ được. Lạnh thêm nữa, phần hơi nước dư ngưng lại bám vào những hạt bụi, hạt muối, phấn hoa li ti lơ lửng, tạo thành giọt sương.
Vì vậy, mọi cơ chế sinh sương mù đều quy về một trong hai việc: làm lạnh không khí tới điểm sương, hoặc thêm hơi nước vào không khí cho tới khi bão hoà. Ở hồ Tà Đùng, cả hai việc diễn ra cùng lúc trong những đêm thuận lợi: mặt đất đồi làm lạnh không khí, mặt hồ cung cấp thêm hơi nước. Đó là lý do vùng hồ thủy điện giữa đồi núi này hay có những buổi sáng mây dày mà các vùng đồi khô xung quanh không có.
Cơ chế thứ nhất: mặt đất toả nhiệt trong đêm quang
Ban ngày, mặt đất, cỏ cây, mái nhà hấp thụ nắng và ấm lên. Khi mặt trời lặn, chúng bắt đầu toả nhiệt ngược lên trời dưới dạng bức xạ mà mắt không thấy. Nếu đêm có mây, mây hấp thụ và gửi trả lại một phần nhiệt đó, giống tấm chăn. Nếu đêm quang, nhiệt thoát thẳng ra không gian, mặt đất lạnh đi rất nhanh.
Mặt đất lạnh làm lạnh lớp không khí mỏng nằm ngay trên nó. Gần sáng, lúc mặt đất lạnh nhất, lớp không khí này có thể chạm điểm sương, và sương bắt đầu hình thành, trước tiên là những giọt nước đọng trên mặt cỏ, lan can, mặt ghế ngoài sân, rồi dày dần thành lớp sương mù lơ lửng. Ngành khí tượng gọi loại này là sương mù bức xạ. Nó cần đêm quang, gió yếu và không khí đủ ẩm.
Gió yếu quan trọng vì gió khuấy lớp khí lạnh sát đất với lớp khí ấm hơn phía trên, không cho lớp dưới lạnh đủ. Một làn gió nhẹ đôi khi lại giúp sương dày thêm, vì nó trộn lớp khí lạnh lên cao hơn một chút; nhưng gió mạnh thì xoá sạch. Đây là lý do những đêm gió thổi ào ào qua đồi thường cho một buổi sáng trong veo.
Dấu hiệu tại sân: khoảng chín, mười giờ tối mà ghế ngoài hiên đã ướt sương, cỏ lạnh và đẫm nước, trời đầy sao, lá cây không động — cơ chế này đang chạy tốt.
Cơ chế thứ hai: khí lạnh trượt xuống thung và đọng ở lòng hồ
Không khí lạnh nặng hơn không khí ấm. Trong đêm, lớp khí lạnh hình thành trên sườn đồi không đứng yên mà từ từ chảy xuống chỗ thấp, giống nước chảy, men theo khe suối, sườn dốc, dồn về lòng thung. Lòng hồ Tà Đùng là chỗ trũng nhất giữa vòng đồi, nên trở thành nơi khí lạnh tụ lại suốt đêm.
Kết quả là một hiện tượng nghe ngược đời: gần sáng, lòng thung có thể lạnh hơn đỉnh đồi, dù đỉnh đồi cao hơn. Lớp khí lạnh nằm dưới, lớp khí ấm hơn nằm trên, gọi là nghịch nhiệt. Ranh giới giữa hai lớp như một cái nắp đậy: sương mù hình thành trong lớp dưới bị giữ lại, không bốc lên được, nên mặt trên của lớp mây phẳng lì như mặt bàn — đúng cảnh biển mây mà người ngồi trên đồi nhìn thấy.
Đây cũng là lý do vị trí chỗ ở quyết định trải nghiệm. Villa nằm trên đỉnh đồi, cao hơn cái nắp nghịch nhiệt, sẽ ở trong không khí trong và nhìn xuống. Nhà dưới chân đồi, sát mặt nước, nằm trong lớp sương, buổi sáng chỉ thấy trắng đục. Cùng một buổi sáng, hai người cách nhau vài trăm mét có thể kể hai câu chuyện khác hẳn.
Một chi tiết thú vị: trong lớp nghịch nhiệt, âm thanh đi xa hơn bình thường. Sáng sớm ở villa, người ta hay nghe rõ tiếng máy thuyền, tiếng gà gáy từ bên kia hồ — đó cũng là dấu hiệu lớp khí lạnh đang nằm dưới thung.
Cơ chế thứ ba: khói nước bốc lên từ mặt hồ
Nước giữ nhiệt lâu hơn đất rất nhiều. Ban đêm, khi đồi núi đã lạnh, mặt hồ vẫn còn tương đối ấm. Không khí lạnh từ sườn đồi tràn xuống phủ lên mặt nước ấm hơn: hơi nước bốc lên từ mặt hồ vừa gặp lớp khí lạnh đã ngưng ngay thành những sợi sương mảnh, uốn lượn như khói. Người ta gọi là sương bốc hơi hay khói nước, giống cảnh hơi bốc lên từ bát nước nóng để giữa trời lạnh.
Khói nước thường rõ nhất vào những sáng lạnh của mùa khô, khi chênh lệch giữa nhiệt độ mặt nước và không khí lớn. Nó không dày như sương bức xạ, hay nằm thành từng dải mỏng sát mặt hồ, quanh mép các đảo, chuyển động liên tục. Khi nắng chiếu ngang, những sợi khói này sáng lên và rất ăn ảnh.
Trên thực tế, ba cơ chế không tách bạch. Một đêm quang, lặng gió sau buổi chiều mưa có thể cho cả ba: mặt đất toả nhiệt, khí lạnh đổ xuống lòng hồ, mặt hồ thêm hơi nước. Kết quả là lớp mây dày, phẳng, phủ kín lòng hồ chỉ để lộ những đỉnh đảo cao. Một đêm khô và lạnh thì có khi chỉ còn khói nước mỏng — ít hoành tráng hơn nhưng vẫn đẹp.
Khi mây bò lên sườn đồi: ở "trong mây" thay vì "trên mây"
Có một kiểu mây khác hẳn ba kiểu trên, hay gặp trong mùa mưa: gió ẩm từ xa thổi tới, gặp sườn đồi bị đẩy lên cao, lạnh đi khi lên cao và ngưng tụ thành mây ngay trên sườn. Kiểu mây này không đọng dưới thung mà ôm lấy đồi, có khi trùm luôn chỗ ở. Người trong villa sẽ thấy sương trắng bay qua sân, lùa qua hiên, nhìn ra không thấy hồ đâu.
Nhiều khách lần đầu lên gặp cảnh này tưởng là "biển mây" nhưng chỉ thấy trắng mờ, rồi thất vọng. Thực ra đó là đang đứng giữa đám mây. Cảm giác cũng lạ và đáng nhớ — mây bay ngang mặt, đọng hạt nước li ti trên tóc, trên áo — nhưng để thấy biển mây thì phải chờ mây hạ thấp hoặc tan bớt.
Mẹo nhận biết: nếu sương bay ngang theo gió, có lúc dày lúc mỏng, cây ngoài sân lúc hiện lúc mất, thì đó là mây theo gió đẩy lên sườn. Nếu không khí quanh nhà trong, nhìn xuống thấy một mặt trắng phẳng, đứng yên, thì đó là sương đọng trong lòng chảo. Kiểu thứ nhất phụ thuộc gió mùa và mưa, có thể kéo dài cả ngày. Kiểu thứ hai gần như chắc chắn tan vào buổi sáng khi nắng lên.
Nhận ra loại mây ngay từ hiên nhà
Bảng sau giúp đối chiếu thứ đang thấy trước mặt với cơ chế sinh ra nó. Đây là cách phân loại đơn giản cho người đi nghỉ, không phải phân loại chuyên môn đầy đủ:
| Loại | Thường gặp khi | Trông thế nào | Từ villa trên đồi |
|---|---|---|---|
| Sương bức xạ + khí lạnh đọng thung | đêm quang, lặng gió, đủ ẩm | tầng trắng dày, mặt trên phẳng, đứng yên | nhìn xuống thấy biển mây, đảo nhô lên |
| Khói nước (sương bốc hơi) | sáng lạnh, mặt hồ ấm hơn không khí | sợi mỏng như khói, chuyển động, sát mặt nước | thấy rõ mặt hồ với những dải khói trắng |
| Mây bị gió đẩy lên sườn | mùa mưa, gió ẩm, trời âm u | sương bay ngang, dày mỏng thất thường | ở trong mây, không thấy hồ |
| Mây tích sau khi sương tan | giữa buổi sáng, nắng lên | cụm mây bông tách dần khỏi mặt hồ | mây "cất cánh" khỏi thung, rồi tan |
Khi sương đọng thung tan, quá trình diễn ra từ dưới lên và từ mép vào: nắng làm ấm mặt đất ở rìa thung trước, không khí ấm bắt đầu bốc lên, phá vỡ lớp nghịch nhiệt. Lớp mây mỏng dần ở rìa, nứt ra, có những mảng bị nhấc lên thành cụm mây bông nhỏ trôi lên cao rồi biến mất. Đoạn "mây cất cánh" này chỉ kéo dài chừng nửa giờ, là phần nhiều người ngồi ngoài hiên thấy thú vị nhất vì cảnh đổi từng phút.
Những hiểu lầm hay gặp về biển mây
"Càng lạnh càng nhiều mây." Lạnh chỉ là một nửa điều kiện. Đêm rất lạnh mà không khí khô thì nhiệt độ vẫn không chạm điểm sương, sáng ra trong vắt. Một đêm chỉ se lạnh nhưng ẩm, sau cơn mưa chiều, lại có thể cho lớp mây dày hơn nhiều. Người săn mây nhìn độ ẩm và gió trước, nhiệt độ sau.
"Mưa càng nhiều thì mây càng đẹp." Mưa cung cấp hơi ẩm, nhưng phải tạnh và trời phải quang trong đêm thì mặt đất mới toả nhiệt được. Mưa dầm suốt đêm cho sáng âm u, mây mù quanh đồi, không có cảnh mây nằm dưới thung.
"Lớp trắng trên hồ là khói đốt rẫy." Cuối mùa khô ở cao nguyên đúng là có lúc trời mờ vì khói, bụi. Nhưng khói làm trời đục đều, màu xám nâu, có mùi, không tan theo kiểu sương. Sương mù buổi sớm thì trắng, mặt trên phẳng, đọng ở chỗ trũng và tan dần khi nắng lên. Hai thứ nhìn kỹ là phân biệt được.
"Biển mây chỉ có vào mùa đông." Cao nguyên Việt Nam không có mùa đông theo nghĩa ôn đới; điều quyết định là kiểu thời tiết từng đêm. Mùa khô có nhiều đêm quang, lạnh; khoảng chuyển mùa có thêm hơi ẩm; thậm chí giữa mùa mưa cũng có buổi sáng tạnh ráo cho mây đọng thung đẹp.
"Lên càng cao càng thấy rõ." Chỉ cần cao hơn mặt trên của lớp mây là đủ. Leo lên quá cao, lớp mây trông mỏng và xa, mất cảm giác "mây dưới chân". Một hiên nhà trên đồi vừa tầm, nhìn xuống lòng hồ, thường cho khung cảnh cân đối hơn một đỉnh núi rất cao.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù và mây khác nhau thế nào?
Về cấu tạo thì giống nhau, đều là những giọt nước rất nhỏ lơ lửng. Khác nhau ở vị trí: mây nằm trên cao, sương mù nằm sát mặt đất hoặc mặt nước. Biển mây ở hồ Tà Đùng thực chất là sương mù đọng trong lòng hồ, nhìn từ đồi cao xuống.
Vì sao nhà dưới chân đồi không thấy biển mây?
Vì nhà đó nằm trong lớp sương. Khí lạnh ban đêm trượt xuống đọng ở chỗ trũng, sương hình thành trong lớp khí lạnh này. Người ở trên đồi cao hơn mặt lớp sương thì nhìn xuống thấy mây; người ở dưới chỉ thấy màn trắng đục quanh mình.
Nghịch nhiệt là gì?
Bình thường càng lên cao càng lạnh. Nghịch nhiệt là khi một lớp khí lạnh nằm dưới lớp khí ấm hơn, thường gặp trong thung lũng vào gần sáng. Lớp ranh giới như cái nắp giữ sương lại bên dưới, làm mặt trên biển mây phẳng.
Hồ có làm cho vùng này nhiều sương hơn không?
Có. Mặt hồ rộng cung cấp thêm hơi nước cho không khí và giữ nhiệt lâu hơn đất, nên ban đêm hơi nước bốc lên gặp khí lạnh từ sườn đồi dễ ngưng thành sương. Lòng hồ lại là chỗ trũng nơi khí lạnh tụ lại, nên hai yếu tố cộng hưởng.
Vì sao mây tan khi mặt trời lên?
Nắng làm ấm mặt đất và không khí sát đất, nhiệt độ vượt điểm sương nên giọt sương bốc hơi trở lại. Không khí ấm bốc lên còn phá vỡ lớp nghịch nhiệt giữ sương, làm lớp mây mỏng dần từ rìa vào, có mảng bị nhấc lên thành mây bông rồi tan.
Ở trong mây có ảnh hưởng sức khoẻ không?
Bản thân sương mù chỉ là hơi nước, nhưng không khí lạnh ẩm dễ làm người mặc mỏng bị cảm lạnh, người có bệnh hô hấp thấy khó chịu. Nên mặc ấm, giữ khô quần áo; đường đi và bậc gỗ ướt sương cũng trơn hơn bình thường.
