Tà Đùng mát quanh năm vì ba lý do cộng lại: vùng hồ nằm trên cao nguyên nên không khí lạnh hơn đồng bằng; mặt hồ rộng và rừng bao quanh giữ cho nhiệt độ ban ngày không vọt lên cao; và ở vĩ độ gần xích đạo, nhịp năm ở đây được quyết định bởi mưa và khô hơn là nóng và lạnh. Ban ngày thường dễ chịu, còn ban đêm — nhất là mùa khô, trời quang — nhiệt toả đi rất nhanh nên trên đỉnh đồi se lạnh, có đêm lạnh rõ.
Người từ TP.HCM, Bình Dương lên thường ngạc nhiên vì khoảng cách không quá xa mà cảm giác khác hẳn: không còn cái oi nồng buổi trưa, tối phải mặc áo khoác. Hiểu vì sao khí hậu như vậy giúp chọn quần áo đúng, ngủ ấm, và biết lúc nào nên ngồi ngoài sân.
Bài này giải thích cơ chế, không đưa số đo khí tượng của riêng xã Tà Đùng vì không có trạm đặt tại đây. Con số nào nêu ra đều là quy luật vật lý chung hoặc khoảng thường gặp của cao nguyên.
Độ cao: mỗi trăm mét lên cao, không khí mát thêm
Không khí càng lên cao càng loãng và lạnh hơn. Trong tầng khí quyển gần mặt đất, nhiệt độ trung bình giảm khoảng 0,6 độ C cho mỗi 100 mét độ cao — con số giáo khoa khí tượng, thực tế dao động theo độ ẩm và từng ngày. Vùng hồ Tà Đùng nằm trên cao nguyên phía nam Tây Nguyên, cao hơn đồng bằng Nam Bộ nhiều trăm mét, nên chỉ riêng độ cao đã làm không khí mát hơn đáng kể so với TP.HCM.
Nhưng Tà Đùng thấp hơn Đà Lạt (khoảng 1.500 mét) khá nhiều, nên đừng chờ đợi cái lạnh kiểu Đà Lạt vào ban ngày. Nắng trưa ở đây vẫn ấm, có hôm cuối mùa khô còn nóng. Cái khác biệt nằm ở biên độ: ngày ấm, đêm lạnh.
Trong cùng một vùng, độ cao cũng chênh nhiều: mặt hồ là điểm thấp, các đồi quanh hồ cao hơn, xa hơn là những dãy núi của Vườn quốc gia Tà Đùng. Villa đặt trên đỉnh đồi vì thế lộng gió hơn và mát hơn một chút so với nhà nằm sát mép nước hay trong thung, nhưng cũng lạnh hơn về đêm.
Mặt hồ rộng: điều hoà nhiệt và tạo sương
Nước nóng lên và nguội đi chậm hơn nhiều so với đất. Một mặt hồ rộng như hồ thủy điện Đồng Nai 3 — thứ người ta quen gọi là hồ Tà Đùng — hấp thụ nhiệt ban ngày mà không nóng lên nhanh, rồi nhả nhiệt từ từ ban đêm. Nhờ vậy, ngay quanh hồ ban ngày bớt nóng, ban đêm mép nước bớt lạnh hơn so với đỉnh đồi trống.
Mặt hồ cũng là nguồn hơi nước. Ban đêm, khi không khí trên đồi lạnh nhanh hơn mặt nước, hơi nước bốc lên từ mặt hồ gặp không khí lạnh sẽ ngưng lại thành sương — kiểu sương mà ngành khí tượng gọi là sương bốc hơi. Cộng với sương hình thành do mặt đất mất nhiệt trong đêm quang, buổi sáng các dải mây trắng nằm giữa những hòn đảo là hệ quả trực tiếp của cấu trúc "nước giữa đồi" này.
Hồ còn làm cho gió có đường thổi: trên mặt nước phẳng, gió không bị cây và nhà cản, nên những hôm có gió, đỉnh đồi nhìn ra hồ lộng gió hơn hẳn. Đó là lý do khu vực quanh hồ được chọn làm nơi bay dù lượn — dù lượn cần gió đều và địa hình dốc để cất cánh.
Hai luồng gió mùa: vì sao chỉ có mùa mưa và mùa khô
Tây Nguyên nằm ở vĩ độ thấp, mặt trời chiếu gần như thẳng đứng nhiều tháng trong năm, nên nhiệt độ giữa các tháng không chênh nhiều như miền Bắc. Nhịp năm được quyết định bởi hai luồng gió mùa.
Khoảng giữa năm, gió mùa tây nam thổi từ phía biển phía tây vào, mang nhiều hơi ẩm. Khi bị sườn cao nguyên đẩy lên cao, không khí lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mây và mưa. Đó là mùa mưa, thường khoảng tháng 5 tới tháng 10. Vùng Đắk Nông cũ, trong đó có Tà Đùng, thuộc nhóm nhiều mưa của Tây Nguyên.
Cuối năm gió đổi chiều thành gió mùa đông bắc. Nhưng phần lớn hơi ẩm của luồng gió này đã trút xuống sườn đông dãy Trường Sơn và vùng duyên hải miền Trung, khi vượt sang cao nguyên thì đã khô. Đó là mùa khô, khoảng tháng 11 tới tháng 4. Vì thế mới có cảnh trái ngược: khi miền Trung mưa lũ cuối năm thì Tà Đùng nắng ráo, khi miền Trung nắng hạn giữa năm thì Tà Đùng mưa dầm. Ai định kết hợp chuyến đi với vùng biển nên nhớ điều này.
Vì sao đêm mùa khô lạnh hơn đêm mùa mưa
Nhiều người ngạc nhiên: mùa mưa trời âm u mà đêm lại không lạnh bằng mùa khô trời trong. Lý do nằm ở mây. Ban đêm, mặt đất toả nhiệt lên trời dưới dạng bức xạ. Khi trời có mây, lớp mây giữ lại và phản xạ một phần bức xạ ấy xuống, như một tấm chăn. Khi trời quang, nhiệt thoát thẳng lên cao, mặt đất và lớp không khí sát mặt đất nguội rất nhanh.
Không khí mùa khô còn khô, mà hơi nước là chất giữ nhiệt tốt; không khí khô nguội nhanh hơn không khí ẩm. Kết quả là đêm mùa khô, nhất là những đêm lặng gió cuối năm và đầu năm, nhiệt độ có thể tụt sâu so với ban trưa. Chênh lệch giữa trưa và rạng sáng lớn là nét đặc trưng của khí hậu cao nguyên.
Trong thực tế kỳ nghỉ, điều đó có nghĩa là: trưa có thể mặc áo thun, nhưng từ khoảng tám chín giờ tối trở đi ngồi ngoài sân cần áo khoác dày, khăn quàng, và trẻ nhỏ cần mặc đủ ấm. Gần sáng là lúc lạnh nhất — đúng giờ mọi người dậy săn mây.
Gió trên đồi: cảm giác lạnh hơn nhiệt kế
Gió làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Cùng một nhiệt độ, đứng trong gió thấy lạnh hơn hẳn đứng chỗ kín, vì gió liên tục thổi bay lớp không khí ấm sát da. Trên đỉnh đồi trống và trên tháp ngắm, hiệu ứng này rõ nhất.
Đỉnh đồi hứng gió, thung lũng giữ lạnh. Ban ngày đỉnh đồi lộng gió. Ban đêm lặng gió, khí lạnh nặng hơn trôi xuống chỗ trũng, nên thung lũng và mặt hồ có khi lạnh và nhiều sương hơn đỉnh đồi. Đó là lý do sáng ra nhìn từ đồi xuống thấy mây nằm dưới chân.
Gió mùa khô mang không khí hanh. Gió đông bắc mùa khô làm da và môi khô, mắt dễ cay. Người ở lại vài ngày nên có kem dưỡng, son dưỡng và uống đủ nước dù không thấy khát.
Gió giật trước giông. Mùa mưa, gió mạnh bất chợt thường báo trước một cơn giông. Đồ phơi, ô che nắng, bạt dựng ngoài sân nên cất ngay khi thấy gió đổi chiều, mây kéo đen ở phía tây.
Rừng quanh hồ và độ ẩm: khí hậu dễ chịu nhưng hay ẩm
Phía đông và nam hồ là vùng rừng của Vườn quốc gia Tà Đùng, còn quanh các đồi là vườn cà phê, cây ăn trái, rừng trồng. Thảm thực vật dày giữ độ ẩm, làm ban ngày dịu hơn so với đồi trọc, đồng thời làm không khí trong lành, ít bụi so với đô thị.
Mặt trái của độ ẩm là nấm mốc và cảm giác "ướt" trong mùa mưa: quần áo phơi lâu khô, khăn tắm khó ráo, đồ da và giày dễ lên mốc nếu để lâu. Villa gỗ trên đồi thường thoáng gió nên đỡ hơn nhà kín, nhưng khách ở vài ngày trong mùa mưa nên mang quần áo nhanh khô, túi đựng đồ ướt riêng, và đừng để giày ướt trong túi kín.
Mùa khô thì ngược lại: độ ẩm thấp, đồ phơi khô nhanh, nhưng da khô, dễ chảy máu cam nhẹ ở người nhạy cảm. Mỗi mùa một kiểu, và cả hai đều dễ xử lý nếu biết trước.
Khí hậu và sinh hoạt trong một căn villa gỗ trên đồi
Nhà gỗ trên đồi phản ứng với khí hậu khác nhà bê tông ở thành phố. Gỗ không tích nhiệt nhiều như tường gạch dày, nên buổi trưa nắng trong nhà ấm lên khá nhanh, nhưng tối cũng nguội nhanh. Mở cửa đón gió buổi chiều, rồi đóng bớt cửa hướng gió từ chập tối là cách giữ nhiệt độ trong phòng dễ chịu mà không cần máy móc.
Nước nóng là thứ khách ít nghĩ tới cho tới khi cần: sáng sớm mùa khô, nước trong đường ống lạnh hơn nhiều so với thành phố. Nếu cả nhóm đông cùng tắm vào một khung giờ buổi tối, nên chia lượt để bình nóng lạnh kịp đun lại. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ nên tắm sớm, trước khi trời lạnh sâu, lau khô và mặc ấm ngay.
Đầu mùa mưa, sau những trận mưa đầu tiên, côn trùng có cánh hay bay ra rất nhiều vào buổi tối và bị thu hút bởi ánh đèn. Đó là hiện tượng tự nhiên ở vùng đồi rừng, kéo dài vài buổi. Tắt bớt đèn ngoài hiên, đóng cửa lưới, dùng đèn ánh vàng thay ánh trắng nếu có giúp giảm đáng kể. Mùa mưa cũng nên đậy kín đồ ăn, gói gọn rác trong túi buộc chặt để không thu hút kiến và côn trùng.
Mùa khô thì ngược lại, bụi đất đỏ theo gió vào nhà nhiều hơn, nhất là những villa gần đường đất. Để giày dép ở hiên, giữ cửa đóng khi gió lớn là đủ.
So sánh cảm giác khí hậu với nơi khách thường xuất phát
Bảng dưới không phải số đo mà là cảm nhận chung của người đi lại giữa các nơi, để hình dung nên mặc gì:
| Nơi | Ban ngày | Ban đêm | Điều cần nhớ khi lên Tà Đùng |
|---|---|---|---|
| TP.HCM, Bình Dương | Nóng, oi quanh năm | Vẫn ấm | Mang thêm áo khoác dày, đồ ngủ dài tay |
| Gia Nghĩa | Dễ chịu, có hôm nóng | Mát | Trên đồi cạnh hồ gió hơn, sáng ẩm hơn |
| Đà Lạt | Mát tới lạnh | Lạnh | Tà Đùng ngày ấm hơn, đêm vẫn cần áo ấm |
| Buôn Ma Thuột | Nắng, khô mùa khô | Mát | Cùng nhịp hai mùa, đường lên có dốc dài |
Điểm chung: ai đi từ vùng nóng lên đều nên chuẩn bị theo kiểu "nhiều lớp mỏng" — áo thun, áo khoác nhẹ, áo khoác dày — để mặc thêm hay cởi bớt theo giờ trong ngày, thay vì một chiếc áo thật dày.
Cảm nhận này cũng thay đổi theo mùa: người ở Gia Nghĩa hay Buôn Ma Thuột lên vào mùa mưa sẽ thấy Tà Đùng gần giống nơi mình ở, chỉ ẩm hơn và nhiều mây hơn; còn vào mùa khô, đêm trên đồi cạnh hồ thường lạnh hơn rõ so với các thị trấn nằm trong vùng đông dân.
Câu hỏi thường gặp
Tà Đùng có mùa đông không?
Không có mùa đông theo kiểu miền Bắc. Tà Đùng chỉ có mùa mưa và mùa khô. Tuy nhiên, những đêm mùa khô cuối năm và đầu năm, khi trời quang và lặng gió, nhiệt độ trên đồi có thể xuống khá thấp, đủ để người từ phía Nam gọi là lạnh. Cần mang áo ấm cho buổi tối và sáng sớm.
Ban ngày ở Tà Đùng có nóng không?
Phần lớn thời gian ban ngày dễ chịu, nắng nhưng không oi như đồng bằng. Cuối mùa khô, khoảng tháng 3 tới tháng 5, có những trưa lặng gió khá nóng, nhất là khi đứng ngoài nắng. Nắng ở cao nguyên dễ làm cháy da, nên vẫn cần mũ, kem chống nắng dù trời mát.
Vì sao sáng sớm ở Tà Đùng hay có mây dưới chân?
Ban đêm, khí lạnh nặng hơn trôi xuống thung lũng và mặt hồ, đồng thời hơi nước từ hồ và từ đất ẩm ngưng lại khi gặp lạnh. Lớp sương mây vì thế nằm thấp, dưới tầm các đỉnh đồi. Đứng ở villa trên đồi nhìn xuống sẽ thấy mây phủ giữa các đảo cho tới khi nắng lên làm tan.
Ngủ ở villa trên đồi có cần máy lạnh không?
Phần lớn đêm trong năm thì không, thậm chí cần chăn ấm. Một số trưa nóng cuối mùa khô, máy lạnh giúp nghỉ trưa dễ hơn. Ban đêm mùa khô nên đóng bớt cửa sổ hướng gió, đắp chăn đủ ấm cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi thay vì để quạt hay máy lạnh chạy suốt đêm.
Khí hậu Tà Đùng có hợp cho người già và trẻ nhỏ không?
Nhìn chung dễ chịu và trong lành, nhưng chênh lệch nhiệt độ ngày đêm là điều cần chú ý. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ dễ cảm lạnh nếu mặc mỏng lúc sáng sớm và tối. Người có bệnh hô hấp hay xương khớp nên mang đủ thuốc thường dùng và giữ ấm kỹ, nhất là vào mùa khô.
