Ngồi ngoài hiên hay trên tháp ngắm ở đồi Tà Đùng vào buổi tối và sáng sớm thường lạnh hơn nhiều so với cảm giác ban ngày, vì ba thứ cộng lại: gió thổi qua đỉnh đồi trống mang nhiệt khỏi cơ thể, mặt đất và mọi vật toả nhiệt nhanh trong đêm quang, và sương ẩm làm quần áo, ghế ngồi ướt lạnh. Cách giữ ấm hiệu quả là mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo dày, có lớp ngoài chắn gió, và giữ ấm đầu, cổ, tay, chân.
Bài này viết cho những giờ ngồi ngắm ngoài trời — săn mây lúc rạng sáng, xem hoàng hôn, nằm đếm sao — chứ không phải danh sách hành lý chung cho cả chuyến đi. Phần lớn nói về cách lo cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi, hai nhóm dễ bị lạnh mà không kêu, cùng chuyện đi lại an toàn trên hiên, sân, tháp gỗ khi trời tối và ướt sương.
Vì sao đêm trên đồi lạnh hơn con số nhiệt độ
Con số nhiệt độ trên ứng dụng chỉ là nhiệt độ không khí đo trong bóng râm, lúc lặng gió. Cơ thể người cảm nhận lạnh theo tốc độ mất nhiệt, và có ba thứ làm tốc độ đó tăng mạnh khi ngồi ngoài hiên đồi.
Thứ nhất là gió. Cơ thể luôn giữ một lớp không khí mỏng ấm sát da; gió thổi bay lớp đó đi, làm da mất nhiệt nhanh hơn. Các cơ quan khí tượng gọi đây là nhiệt độ cảm nhận do gió lạnh — cùng một nhiệt độ, có gió vừa thì cảm giác lạnh hơn rõ rệt so với lặng gió. Đỉnh đồi trống và tháp ngắm là chỗ lộng gió nhất trong khuôn viên.
Thứ hai là bức xạ. Đêm quang, cơ thể cũng toả nhiệt lên bầu trời giống mặt đất. Ngồi dưới mái hiên đỡ hơn nhiều so với nằm giữa sân trống nhìn lên trời, vì mái hiên chặn bớt lượng nhiệt thoát lên. Đây là lý do nằm ngắm sao giữa sân thấy lạnh nhanh hơn ngồi trong hiên dù cùng một lúc.
Thứ ba là ẩm. Sương đọng làm ghế, chăn, quần áo ẩm dần; vải ẩm dẫn nhiệt nhanh hơn vải khô rất nhiều, rút nhiệt khỏi người. Một chiếc áo nỉ khô rất ấm, nhưng ngồi ngoài sân một tiếng để sương thấm thì giảm tác dụng hẳn. Vì vậy lớp ngoài cùng có khả năng chắn ẩm, chắn gió quan trọng hơn độ dày.
Cũng cần biết lúc nào lạnh nhất. Nhiệt độ không khí thường xuống thấp nhất vào khoảng gần sáng, quanh lúc mặt trời mọc, chứ không phải lúc nửa đêm — vì mặt đất toả nhiệt suốt đêm mà chưa được nắng bù lại. Đó lại đúng là giờ săn mây. Người thấy buổi tối ngồi hiên chỉ hơi se lạnh thì đừng suy ra rằng rạng sáng cũng vậy; buổi sáng nên mặc ấm hơn buổi tối một lớp.
Mặc nhiều lớp cho buổi ngồi ngoài trời
Nguyên tắc mặc nhiều lớp dùng trong leo núi áp dụng tốt cho một buổi săn mây hay ngắm sao: mỗi lớp một việc, thêm bớt dễ dàng khi trời đổi. Bảng gợi ý cho người lớn:
| Lớp | Nhiệm vụ | Gợi ý | Tránh |
|---|---|---|---|
| Lớp trong | giữ khô, giữ ấm sát da | áo dài tay mỏng, giữ nhiệt hoặc vải pha | áo cotton dày ẩm mồ hôi rồi lạnh |
| Lớp giữa | giữ nhiệt | áo nỉ, áo len, áo lông vũ mỏng | chỉ một áo rất dày, cởi ra là lạnh ngay |
| Lớp ngoài | chắn gió, chắn ẩm | áo gió, áo khoác có mũ trùm | áo khoác vải thưa gió lùa qua |
| Đầu, cổ | giảm mất nhiệt vùng hở | mũ len, khăn quàng cổ | để đầu trần, tóc ướt sương |
| Tay, chân | giữ ấm đầu chi | găng tay mỏng, tất dày, giày kín | dép tông, chân trần trên sàn gỗ lạnh |
Ngồi yên một chỗ, cơ thể sinh ít nhiệt hơn nhiều so với lúc đi lại. Người thấy vừa ấm lúc bước ra hiên, sau hai mươi phút ngồi yên sẽ bắt đầu lạnh. Mang dư một lớp so với cảm giác ban đầu, để sẵn trên ghế, là cách tránh phải chạy vào nhà lấy áo đúng lúc mây đang đẹp. Chăn mỏng đắp ngang chân, ngồi trên đệm hay gối thay vì ghế gỗ ướt sương cũng giúp ấm hơn đáng kể.
Trẻ nhỏ: lạnh nhanh mà không biết kêu
Trẻ nhỏ có diện tích da lớn so với khối lượng cơ thể, nên mất nhiệt nhanh hơn người lớn. Trẻ mải chơi, mải nhìn, thường không nói mình lạnh cho tới khi đã run. Với trẻ còn bế, trẻ không tự nói được, người lớn phải chủ động kiểm.
Cách kiểm đơn giản: sờ gáy hoặc lưng trẻ, không phải sờ tay chân. Tay chân trẻ hơi mát là bình thường; gáy và lưng ấm là trẻ đủ ấm. Gáy lạnh, môi tái, trẻ bứt rứt hoặc ngồi co lại là lúc cần thêm áo hoặc đưa vào nhà. Ngược lại, gáy ướt mồ hôi là đang mặc quá nhiều, dễ bị nhiễm lạnh khi mồ hôi khô.
Một lỗi rất hay gặp lúc hoàng hôn: trẻ chạy nhảy cả buổi chiều trên sân cỏ, áo ướt mồ hôi, rồi ngồi xuống xem mặt trời lặn khi gió lạnh lên. Thay áo khô cho trẻ trước khi ngồi ngắm quan trọng hơn mặc thêm áo khoác bên ngoài áo ướt.
Trẻ đã biết đi thì nên cho mặc theo đúng nguyên tắc nhiều lớp như người lớn, chỉ thêm một lớp mỏng. Trẻ hay đòi cởi áo khi đang chơi; mặc nhiều lớp mỏng thì cởi bớt một lớp vẫn còn đủ ấm, không phải giằng co. Mũ len có dây buộc dưới cằm giúp trẻ khỏi tuột mũ khi chạy.
Buổi sáng sớm, bế trẻ ra ngồi trong chăn trên ghế hiên, có mái che, thay vì đưa trẻ lên tháp lộng gió. Mũ len trùm tai, tất dày, và giữ trẻ trong lòng người lớn — hơi ấm cơ thể người lớn là "máy sưởi" tốt nhất. Một buổi chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa với trẻ nhỏ; ngắm xong cho trẻ vào ăn sáng nóng.
Người lớn tuổi và người có bệnh mạn tính
Người lớn tuổi thường cảm nhận lạnh kém nhạy hơn, cơ thể sinh nhiệt chậm hơn, nên cũng dễ bị lạnh mà không nhận ra. Chuyến nghỉ cùng ông bà cần vài điều chỉnh nhỏ cho những buổi ngồi ngoài trời.
Đầu tiên là chuyển đổi từ từ. Ra khỏi chăn ấm đi thẳng ra hiên lạnh lúc năm giờ sáng là một cú sốc nhiệt; với người có bệnh tim mạch, huyết áp, đây là điều nên tránh. Nên dậy, ngồi trên giường một lát, mặc ấm trong phòng, uống chút nước ấm rồi mới ra ngoài. Không bắt ông bà dậy săn mây nếu ông bà không muốn — xem ảnh của con cháu cũng vui.
Ghế ngồi nên có tựa lưng, đặt ở chỗ khuất gió, dưới mái hiên. Đắp chăn từ ngang bụng xuống chân, thêm đệm lót ghế. Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính nên mang đủ thuốc cho cả chuyến và giữ đúng giờ uống như ở nhà; chuyện thuốc men cụ thể cần theo chỉ dẫn của bác sĩ điều trị, bài này không thay lời khuyên y tế.
Lối đi từ phòng ra hiên, ra sân cần có đèn đủ sáng lúc tối và sáng sớm. Ngã trên bậc ướt là rủi ro lớn hơn cái lạnh nhiều với người lớn tuổi. Giày dép đế bám, đi chậm, có người đi cùng khi xuống bậc.
Không khí cao nguyên mùa khô hanh, cộng thêm gió đêm, làm da và môi khô nứt, mắt khô, nhất là ở người lớn tuổi. Uống đủ nước dù không thấy khát — trời mát làm người ta quên uống — và mang theo kem dưỡng ẩm, son dưỡng môi. Ngủ trong phòng có máy lạnh chạy chế độ sưởi hoặc quạt sưởi thì để một chậu nước hay khăn ẩm trong phòng cho bớt khô.
Đồ uống ấm, và vài hiểu lầm về giữ ấm
Đồ uống nóng giúp ấm người. Trà gừng, sữa ấm, ca cao, nước nóng trong bình giữ nhiệt vừa làm ấm tay khi cầm ca, vừa giúp người thấy dễ chịu. Chuẩn bị sẵn từ tối trước để sáng chỉ việc rót.
Rượu không làm ấm người. Rượu làm giãn mạch máu dưới da nên có cảm giác nóng bừng, nhưng chính điều đó làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn ra môi trường. Ngồi ngoài trời lạnh lâu sau khi uống rượu là cách dễ bị nhiễm lạnh mà không nhận ra. Uống rượu rồi leo tháp gỗ ban đêm lại thêm nguy cơ ngã.
Bếp lửa ấm nhưng không thay được quần áo. Ngồi quanh lửa trại thì mặt và ngực nóng, lưng vẫn lạnh. Khi lửa tàn, ai mặc mỏng sẽ lạnh rất nhanh. Vẫn cần mặc đủ lớp kể cả khi có lửa.
Hơ tay gần lửa khi tay tê cóng là không tốt. Tay lạnh cóng, cảm giác kém, dễ bị bỏng mà không biết. Làm ấm tay từ từ bằng cách cầm ca nước ấm, áp vào người, đi vào phòng ấm.
Lạnh run là dấu hiệu cần vào nhà. Run là cơ thể đang cố sinh nhiệt. Thấy run liên tục, nói líu, lóng ngóng thì vào nhà, thay quần áo khô, đắp chăn, uống nước ấm. Nếu triệu chứng không đỡ hoặc người lớn tuổi, trẻ nhỏ lơ mơ, cần liên hệ cơ sở y tế gần nhất.
Đi lại an toàn trên hiên, sân và tháp ngắm khi trời tối, ướt sương
Những giờ đẹp nhất để ngắm — rạng sáng và chạng vạng — cũng là lúc đi lại nguy hiểm nhất trong khuôn viên trên đồi. Vài nguyên tắc cho cả nhóm:
- Sàn gỗ, bậc thang, đá lát phủ sương trơn hơn nhiều so với ban ngày; đi chậm, bám tay vịn, mang giày đế bám.
- Luôn có đèn khi di chuyển lúc trời tối; nếu muốn giữ mắt quen tối để ngắm sao, dùng đèn đỏ thay vì đi mò.
- Không đứng hay ngồi sát mép dốc, mép sân khi trời còn tối; đất đồi ven mép có thể mềm sau mưa.
- Tháp ngắm: tối đa số người theo hướng dẫn của chủ nhà, trẻ nhỏ luôn có người lớn nắm tay, không chạy nhảy, không trèo hay ngồi lên lan can.
- Không lên tháp khi gió mạnh, có mưa giông hoặc sấm chớp.
- Không mang đồ uống nóng khi leo cầu thang tháp; để người đã lên trên nhận đồ từ dưới đưa lên, hoặc uống ở dưới sân.
- Quy định một người "trông trẻ" khi cả nhóm mải ngắm, nhất là với trẻ biết đi mà chưa ý thức được độ cao.
Những việc này nghe hiển nhiên, nhưng khi cả nhóm đang phấn khích vì mây đẹp, vì ai đó hô có sao băng, là lúc dễ quên nhất. Nhắc một lần từ tối hôm trước giúp mọi người tự giác.
Câu hỏi thường gặp
Đêm ở Tà Đùng có lạnh không?
Đêm và sáng sớm trên đồi quanh hồ Tà Đùng thường se lạnh, có những đêm mùa khô lạnh rõ, nhất là khi có gió và ngồi lâu ngoài trời. Cảm giác lạnh hơn con số nhiệt độ vì gió, sương ẩm và cơ thể toả nhiệt khi trời quang. Nên mang áo khoác chắn gió, mũ, tất.
Đi săn mây ở Tà Đùng nên mặc gì?
Mặc nhiều lớp: áo dài tay mỏng bên trong, áo nỉ hoặc áo len ở giữa, áo gió có mũ bên ngoài. Thêm mũ len, khăn quàng, găng tay mỏng, tất dày và giày kín. Mang dư một lớp vì ngồi yên lâu sẽ lạnh dần.
Làm sao biết trẻ đang bị lạnh?
Sờ gáy hoặc lưng trẻ thay vì tay chân. Gáy lạnh, môi tái, trẻ ngồi co lại hoặc bứt rứt là cần thêm áo hoặc đưa vào nhà. Gáy ướt mồ hôi là mặc quá nhiều, cần thay áo khô để tránh nhiễm lạnh.
Uống rượu có giúp ấm người khi ngồi ngoài trời không?
Không. Rượu làm giãn mạch máu dưới da nên có cảm giác nóng, nhưng thực tế làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Uống rượu rồi ngồi ngoài trời lạnh lâu hoặc leo tháp ban đêm làm tăng nguy cơ nhiễm lạnh và ngã.
Ông bà có nên dậy sớm ngắm mây không?
Được nếu ông bà khoẻ và muốn, nhưng nên dậy từ từ, mặc ấm trong phòng rồi mới ra, ngồi ghế có tựa dưới mái hiên, đắp chăn. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên tránh chuyển đột ngột từ chăn ấm ra trời lạnh.
Có nên lên tháp ngắm lúc trời còn tối không?
Chỉ khi có đèn soi, đi chậm, bám tay vịn và trẻ nhỏ có người lớn nắm tay. Sàn và bậc gỗ ướt sương rất trơn. Không lên tháp khi gió mạnh, có mưa giông hay sấm chớp, và không mang đồ uống nóng khi leo cầu thang.
