Trái cây Tà Đùng theo mùa: bơ, sầu riêng, chanh dây chín khi nào, chọn ra sao

Trái cây quanh Tà Đùng đi theo mùa của Tây Nguyên: bơ rộ khoảng giữa năm, một số giống ra muộn tới cuối năm; sầu riêng thường vào vụ khoảng giữa đến cuối mùa mưa; chanh dây, mít, chuối, đu đủ có gần như quanh năm. Mốc cụ thể mỗi năm xê dịch theo thời tiết, nên hỏi nhà vườn tuần đó có gì trước khi đi.

Với khách nghỉ villa, bài toán không chỉ là "mùa nào có trái gì" mà là "mua trái ở độ chín nào để về tới nhà ăn vừa". Đường từ Tà Đùng về TP.HCM hay Bình Dương mất nhiều giờ, cộng thêm vài ngày ở nhà chia quà, nên chọn trái chín cây ngay hôm mua thường là chọn sai. Bài này đi qua từng loại trái với cách chọn và cách giữ cho từng kịch bản.

Lịch trái cây thường gặp quanh Tà Đùng

Bảng dưới ghi mùa vụ ở mức thường gặp trên vùng Tây Nguyên, tổng hợp từ nhịp mùa của nhà vườn; năm mưa sớm, nắng kéo dài hay giống mới có thể làm lệch vài tuần tới cả tháng.

Đừng coi bảng là lịch hẹn chắc chắn. Nhà vườn là người biết rõ nhất tuần này vườn mình có gì, và họ thường sẵn lòng trả lời nếu khách hỏi trước qua chủ villa.

Trái mua ngoài mùa vụ của vùng không có nghĩa là hàng xấu, nhưng nhiều khả năng là hàng từ nơi khác chở tới. Nếu mục đích là mua "trái của Tà Đùng" thì mua đúng mùa.

Bơ: hiểu cơ chế chín để chọn đúng

Bơ thuộc nhóm trái chín sau thu hoạch: trái lớn trên cây tới độ già nhưng chỉ bắt đầu mềm sau khi hái, do trái tự sinh khí ethylene thúc quá trình chín. Vì vậy người làm vườn hái bơ khi trái đủ già, cứng, rồi để vài ngày cho chín. Trái bơ hái non thì để bao lâu cũng không chín ngon, thịt nhạt, có khi sượng hoặc đắng.

Dấu hiệu bơ già: vỏ chuyển từ bóng sang hơi mờ, với một số giống chuyển màu sẫm dần; cuống khô, lắc nhẹ có khi nghe hạt hơi lỏng; trái cầm nặng tay. Hỏi người bán bơ hái hôm nào, già chưa, là câu đơn giản mà hiệu quả nhất.

Chọn theo kịch bản: muốn ăn tại villa trong một hai ngày, chọn trái đã hơi mềm khi ấn nhẹ gần cuống. Mang về nhà ăn sau ba bốn ngày, chọn trái già nhưng còn cứng. Muốn chia quà nhiều nhà, chọn trái cứng và dặn người nhận để nhiệt độ phòng vài ngày, ấn thấy mềm thì ăn hoặc cho tủ lạnh để giữ.

Muốn bơ chín nhanh hơn, bọc trái trong túi giấy cùng một quả chuối chín; khí ethylene từ chuối giúp bơ chín đều. Muốn chậm lại thì để chỗ mát. Bơ đã chín mềm cho vào ngăn mát giữ thêm được vài ngày; bơ chưa chín thì không cho tủ lạnh vì dễ bị chai, không chín được nữa.

Sầu riêng: ngon nhưng phải tính đường về

Sầu riêng là trái được nhiều nhà vườn Tây Nguyên trồng xen hoặc chuyển đổi trong những năm gần đây. Trái chín đúng thường có mùi thơm nồng rõ, gai nở, ấn nhẹ hai gai cạnh nhau thấy có độ đàn hồi, cuống còn tươi. Gõ nhẹ vào vỏ nghe tiếng bộp đục hơn trái còn non. Những dấu hiệu này mang tính kinh nghiệm, người bán quen tay chọn nhanh và chuẩn hơn khách nhiều.

Khó khăn lớn nhất là mùi. Một trái sầu riêng chín trong xe kín máy lạnh nhiều giờ có thể làm cả xe nồng mùi, rất khó chịu với người say xe, trẻ nhỏ, người lớn tuổi. Nếu cả nhóm không thống nhất, đừng mang trái nguyên. Cách gọn là ăn tại villa hoặc nhờ người bán tách múi, cho vào hộp kín, bọc thêm vài lớp túi, để trong thùng đá.

Múi sầu riêng tách ra nên ăn trong một hai ngày, để ngăn mát; muốn giữ lâu hơn thì cấp đông trong hộp kín. Sầu riêng nguyên trái chín cây cũng chỉ nên để vài ngày vì trái tiếp tục chín, dễ nứt và lên men.

Sầu riêng nhiều năng lượng và đường, người có bệnh tiểu đường hoặc đang kiểm soát cân nặng nên ăn ít. Kinh nghiệm dân gian dặn không ăn sầu riêng cùng rượu bia; điều này nên làm theo, nhất là khi tối còn ngồi lửa trại với đồ uống có cồn.

Chanh dây, mít, chuối: những quà dễ mang

Chanh dây. Đây là trái dễ mang nhất. Chanh dây chín vỏ tím sẫm hoặc vàng tuỳ giống; vỏ hơi nhăn là trái đã chín kỹ, vị bớt chua và ngọt hơn, không phải trái hỏng. Để nhiệt độ phòng được nhiều ngày; muốn giữ lâu, nạo ruột cho vào hộp cấp đông, pha nước dần.

Mít. Trái mít to nặng, mùi mạnh, khó mang nguyên trái trên xe gia đình. Mua trái nhỏ còn cứng để về nhà chín dần, hoặc mua múi tách sẵn bọc kín, để trong thùng đá. Múi mít nên ăn trong ngày hoặc hôm sau.

Chuối. Chọn nải chuối xanh già, sắp chuyển màu, để về nhà chín vàng vừa lúc. Chuối dễ dập, xếp lên trên cùng của đồ đạc, không để dưới thùng nặng.

Đu đủ. Chọn trái vừa chớm vàng vài vệt, cứng tay; trái chín mềm hôm mua sẽ dập nát sau đường dài. Bọc giấy báo từng trái, xếp nằm.

Trái vườn villa. Nhiều villa có cây ăn trái trong khuôn viên cho khách hái dùng tại chỗ. Đây là trái ăn ngay, không phải quà mang về hàng thùng; hỏi chủ nhà trước, hái vừa đủ.

Trái cây trong mấy ngày ở villa

Trong thời gian nghỉ, trái cây là món ăn vặt dễ nhất cho cả nhóm, nhất là trẻ con chạy chơi ngoài sân cả buổi. Mua lượng vừa đủ cho số ngày ở, ưu tiên trái ăn ngay như chuối chín, chanh dây, bơ đã mềm. Trái mua về rửa sạch, để khô rồi mới xếp vào giỏ; rửa xong để ướt trong túi kín là cách nhanh nhất làm trái úng.

Tủ lạnh trong villa dùng chung cho cả nhóm và thường đã đầy thịt cá, đồ uống. Không phải trái nào cũng cần tủ lạnh: chuối, bơ chưa chín, chanh dây, xoài xanh để ngoài chỗ thoáng mát còn tốt hơn. Chỉ những thứ đã cắt, đã tách múi, hoặc đã chín mềm mới cần ngăn mát. Trái đã gọt ăn không hết thì bọc kín, để tủ lạnh và ăn trong ngày hôm sau.

Với trẻ nhỏ, cắt trái thành miếng vừa miệng, bỏ hạt; nhãn, chôm chôm, nho nguyên trái và hạt mắc ca là những thứ dễ gây hóc ở trẻ dưới bốn tuổi, nên cắt nhỏ hoặc tránh. Người lớn tuổi răng yếu hợp với bơ, chuối, đu đủ chín mềm hơn trái giòn cứng.

Đêm trên đồi lạnh, nhiều người không thích ăn trái cây lạnh buổi tối. Lấy trái ra khỏi tủ trước bữa một lúc cho bớt lạnh, hoặc làm sinh tố bơ, nước chanh dây ấm pha mật ong cho người lớn là món hợp với không khí quanh bếp lửa.

Xếp trái cây lên xe cho chặng về

Trái cây hỏng trên đường về thường vì nóng, dập và mùi lẫn. Vài bước xếp đồ giúp tránh cả ba:

1. Phân trái theo độ chín: trái cứng để dưới, trái mềm để trên, trái đã tách múi để thùng đá riêng.
2. Không để trái cây trong cốp nóng nếu đường dài; khoang hành khách có máy lạnh mát hơn nhiều.
3. Dùng thùng giấy có lỗ thoáng hoặc giỏ, không bọc kín trái nguyên bằng túi nylon vì hơi nước đọng làm trái úng.
4. Bọc riêng trái mùi mạnh như sầu riêng, mít bằng nhiều lớp và hộp kín, đặt xa chỗ ngồi.
5. Chèn chắc để thùng không xô khi qua đèo; trái va đập nhiều sẽ thâm dù nhìn ngoài chưa thấy.
6. Về tới nhà mở thùng ngay, lựa trái dập ra ăn trước, trái còn cứng để chỗ thoáng.

Nếu mua số lượng lớn để biếu nhiều nhà, cân nhắc nhờ nhà vườn gửi hàng theo xe chuyên chở; họ quen đóng thùng, chèn lót, và trái đến tay người nhận đúng độ hơn là chen trong xe gia đình.

Hỏi nhà vườn những gì

Mua trái ở vườn có lợi thế lớn là hỏi được người trồng. Những câu nên hỏi: trái hái hôm nào, già chưa, mấy ngày nữa ăn được; trái này hợp ăn liền hay để dành; có phun thuốc gần ngày hái không; có đóng thùng, gửi xe không. Người làm vườn tử tế sẽ trả lời rõ, có khi khuyên khách đừng mua trái chưa đủ già.

Câu hỏi về thuốc bảo vệ thực vật là câu chính đáng, không phải nghi ngờ. Quy định yêu cầu tuân thủ thời gian cách ly giữa lần phun cuối và ngày thu hoạch; người làm đúng biết rõ mình phun gì, khi nào. Khách không cần biết tên hoạt chất, chỉ cần thấy người bán trả lời thoải mái và có thông tin.

Về chuyện trái có được "dấm thuốc" cho chín nhanh không: với bơ, chuối, sầu riêng, việc thúc chín là phổ biến trong thương mại và có chất được phép dùng. Rủi ro nằm ở việc dùng chất không rõ nguồn, liều tuỳ tiện. Trái mua ở vườn, hái già và để tự chín là cách đơn giản nhất để tránh chuyện này.

Cuối cùng, hãy tôn trọng vườn của người ta: không tự ý hái, không giẫm gốc, không đi vào vườn khi chủ chưa mời. Nhiều vườn quanh Tà Đùng vừa là nhà, vừa là kế sinh nhai của cả gia đình.

Trẻ con đi theo vào vườn thì giữ trẻ bên cạnh: vườn đồi có dốc, có hố tưới, có ong bay quanh cây đang ra hoa. Một chuyến thăm vườn ngắn, có người lớn dẫn, là bài học nông nghiệp đáng nhớ hơn nhiều so với đứng xem qua cửa kính xe.

Câu hỏi thường gặp

Mùa bơ ở Tà Đùng là tháng mấy?

Bơ ở Tây Nguyên thường rộ vào khoảng giữa năm, một số giống bơ ghép ra trái muộn hơn tới cuối năm. Mốc cụ thể mỗi năm xê dịch theo thời tiết và giống. Cách chắc nhất là hỏi chủ villa hoặc nhà vườn trước chuyến đi xem tuần đó có bơ già chưa.

Làm sao biết bơ mua về sẽ chín ngon?

Bơ chỉ chín ngon nếu đã đủ già khi hái. Chọn trái nặng tay, vỏ hơi mờ, cuống khô, hỏi người bán ngày hái. Để nhiệt độ phòng vài ngày, ấn nhẹ thấy mềm là ăn được. Bơ hái non sẽ không chín đều, thịt nhạt, có thể sượng.

Có nên mang sầu riêng nguyên trái về bằng xe gia đình?

Chỉ nên khi cả nhóm đồng ý và không ai say xe. Mùi sầu riêng trong xe kín nhiều giờ rất nồng. Cách gọn hơn là ăn tại villa, hoặc tách múi cho hộp kín, bọc nhiều lớp, để thùng đá. Một số xe khách không nhận chở sầu riêng.

Chanh dây vỏ nhăn có ăn được không?

Ăn được và thường ngon hơn. Vỏ chanh dây hơi nhăn là dấu hiệu trái đã chín kỹ, ruột bớt chua, thơm và ngọt hơn. Chỉ bỏ trái có vết mốc, chảy nước hoặc mùi lên men. Chanh dây để nhiệt độ phòng được nhiều ngày, nạo ruột cấp đông để lâu hơn.

Bơ chưa chín có nên để tủ lạnh không?

Không nên. Bơ chưa chín để lạnh dễ bị tổn thương lạnh, không chín được nữa hoặc chín không đều. Để nhiệt độ phòng tới khi mềm vừa, sau đó mới cho ngăn mát để giữ thêm vài ngày. Muốn chín nhanh, bọc bơ trong túi giấy cùng một quả chuối chín.

Mua trái cây ở vườn có rẻ hơn chợ không?

Không nhất thiết, và cũng không nên chỉ nhìn giá. Lợi thế của mua ở vườn là biết trái hái lúc nào, hỏi được về thuốc và độ già, chọn được độ chín theo đường về. Giá còn tuỳ mùa, tuỳ loại và lượng mua; nên hỏi rõ trước khi chọn.