Người dân quanh hồ Tà Đùng có thể làm nhiều dịch vụ nhỏ cho khách nghỉ villa — nấu set nướng, bữa sáng, bán nông sản, chụp ảnh, dẫn đường đi bộ — nhưng mỗi việc có điều kiện riêng. Bán nông sản tự trồng thường không phải đăng ký kinh doanh; nấu ăn cho khách cần đáp ứng an toàn thực phẩm; chở khách lấy tiền bằng xe là kinh doanh vận tải có điều kiện, xe nhà không tự làm được; dẫn khách vào rừng đặc dụng phải theo quy chế của ban quản lý rừng.
Bài này viết cho người địa phương, chủ vườn, người chăm villa muốn có thêm thu nhập từ khách du lịch một cách đàng hoàng và bền. Các quy định nêu ở mức nguyên lý; thủ tục cụ thể nên hỏi Uỷ ban nhân dân xã Tà Đùng, cơ quan thuế và công an xã trước khi bắt đầu.
Vì sao dịch vụ nhỏ quan trọng với một vùng du lịch như Tà Đùng
Khách nghỉ villa ở Tà Đùng chi tiêu cho nhiều thứ ngoài tiền phòng: bữa ăn, thuyền, nông sản mang về, xe, ảnh chụp. Nếu những dịch vụ ấy do người trong xã làm, tiền ở lại với nhà vườn, người chạy thuyền, bà con bán rau. Nếu không, khách mang hết đồ từ thành phố lên và chỉ để lại rác.
Với khách, dịch vụ của người địa phương là phần làm nên chuyến đi: con gà đồi nuôi thả, rổ rau vừa hái, câu chuyện của người chạy thuyền về những hòn đảo từng là đỉnh đồi trước khi hồ dâng nước. Những thứ ấy không mua được ở siêu thị dưới xuôi.
Nhưng dịch vụ nhỏ cũng dễ thành rủi ro khi làm tuỳ tiện: bữa ăn không đảm bảo vệ sinh, xe chở khách không phép gặp tai nạn, dẫn khách vào rừng không xin phép. Một sự cố như vậy không chỉ hại người làm mà còn làm xấu tiếng cả vùng. Làm đúng từ đầu là cách giữ nguồn thu lâu dài.
Một lợi thế của người địa phương là hiểu vùng: biết mùa nào có trái gì, đường nào trơn khi mưa, chỗ nào ngắm hoàng hôn đẹp, nhà nào nuôi gà thả đồi. Đem hiểu biết ấy thành dịch vụ có tổ chức, có hẹn giờ, có giá rõ ràng là cách để người trong xã không đứng ngoài dòng khách đang tới mỗi cuối tuần.
Từng loại dịch vụ và điều kiện cần lưu ý
Bảng dưới gom những dịch vụ người địa phương hay làm cho khách nghỉ villa, kèm điều kiện chính ở mức nguyên lý. Chi tiết cần kiểm theo quy định hiện hành:
| Dịch vụ | Điều kiện chính | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Bán nông sản tự trồng | Hộ sản xuất nông nghiệp bán sản phẩm của mình thường không phải đăng ký hộ kinh doanh | Buôn đi bán lại số lượng thường xuyên thì khác; nên hỏi xã |
| Nấu set nướng, bữa sáng giao tới villa | Đăng ký kinh doanh dịch vụ ăn uống; điều kiện an toàn thực phẩm theo quy mô | Nguyên liệu có nguồn rõ, giữ lạnh, nấu chín |
| Đưa đón khách bằng ô tô | Kinh doanh vận tải hành khách là ngành có điều kiện: giấy phép, phù hiệu, hợp đồng | Xe nhà chở khách lấy tiền là vi phạm; nên hợp tác với đơn vị có phép |
| Thuyền chở khách | Phương tiện đăng ký, kiểm định; người lái có bằng, chứng chỉ phù hợp; áo phao | Không tự mua thuyền về chở khách khi chưa đủ điều kiện |
| Chụp ảnh, quay phim cho khách | Dịch vụ thông thường; có thu nhập đều thì nên đăng ký hộ kinh doanh | Hỏi ý khách trước khi đăng ảnh có mặt người |
| Dẫn đường đi bộ, trải nghiệm vườn | Trong vườn nhà: dịch vụ thông thường. Vào rừng đặc dụng: theo quy chế ban quản lý rừng | Hướng dẫn viên du lịch theo luật có thẻ riêng |
Điểm chung của bảng là: dịch vụ nào chạm tới sức khoẻ và tính mạng của khách, như ăn uống, chở người trên đường và trên nước, đều là ngành có điều kiện. Đó không phải để làm khó người làm, mà vì khách giao sự an toàn của cả gia đình vào tay mình.
Bán nông sản cho khách: đơn giản nhưng có vài điều nên làm
Rau, trái cây, cà phê, mắc ca, mật ong của nhà là thứ khách nghỉ villa hay mua nhất. Theo quy định về đăng ký hộ kinh doanh lâu nay, hộ gia đình sản xuất nông nghiệp bán sản phẩm do mình làm ra, người buôn bán nhỏ, lưu động có thu nhập thấp không phải đăng ký hộ kinh doanh, trừ khi kinh doanh ngành nghề có điều kiện. Nếu bán thường xuyên, có cửa hàng, thu mua của nhà khác về bán lại, thì nên đăng ký.
Nông sản bán cho khách đi đường dài nên đóng gói sạch, ghi rõ tên sản phẩm, ngày thu hoạch hay ngày rang, cách bảo quản. Cà phê rang xay, mắc ca sấy, mật ong là thực phẩm đã qua chế biến; khi bán số lượng, có bao bì, nhãn mác thì có thêm yêu cầu về ghi nhãn và an toàn thực phẩm. Bán đúng mùa, nói đúng nguồn gốc là cách giữ khách quay lại.
Hợp tác với chủ villa là kênh bán hiệu quả: chủ villa giới thiệu cho khách, có khi đặt sẵn một giỏ trái cây chào đón. Hai bên nên nói rõ cách tính tiền, ai giao hàng, khi khách không hài lòng thì ai đổi, để giữ quan hệ lâu dài.
Nấu set nướng và bữa sáng cho villa
Set nướng và bữa sáng giao tận villa là dịch vụ nhiều người làm vì khách cần mà ít người cung cấp. Đây là dịch vụ ăn uống, nên người làm cần đăng ký kinh doanh và đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm. Với cơ sở nhỏ, quy định về an toàn thực phẩm có những mức nhẹ hơn, có trường hợp chỉ cần ký cam kết thay cho giấy chứng nhận; cụ thể nên hỏi xã và cơ quan quản lý an toàn thực phẩm.
Về thực hành, những việc quan trọng nhất không nằm ở giấy tờ mà ở bếp. Thịt, cá mua có nguồn rõ, giữ lạnh từ lúc mua tới lúc giao; dao thớt sống chín riêng; ướp xong giữ lạnh, không để ngoài trời cả buổi chiều; rau rửa kỹ bằng nước sạch. Món giao tới villa nên ghi giờ chuẩn bị và nhắc khách nướng trong vài giờ.
Ghi lại những lần giao hàng, số người, món đã làm và nguồn nguyên liệu là thói quen giúp người làm dịch vụ tự kiểm chất lượng, đồng thời là căn cứ kê khai thuế khi chuyển sang kê khai theo thực tế. Nếu có khách bị đau bụng sau bữa ăn, sổ ghi chép này cũng giúp tìm nguyên nhân thay vì đổ lỗi qua lại.
Đưa đón khách: vì sao xe nhà không tự làm được
Nhiều người có xe bảy chỗ muốn đón khách từ Gia Nghĩa hay từ bến xe lên villa, hoặc chở khách đi vòng quanh hồ. Nhu cầu có thật, nhưng chở người lấy tiền bằng ô tô là kinh doanh vận tải hành khách, ngành có điều kiện theo luật về đường bộ: đơn vị phải có giấy phép kinh doanh vận tải, xe có phù hiệu, người lái có bằng phù hợp, chuyến đi có hợp đồng. Xe nhà chở khách lấy tiền là hành vi bị xử phạt, và khi có tai nạn, bảo hiểm có thể không chi trả.
Cách làm đàng hoàng cho người có xe là đăng ký kinh doanh vận tải, hoặc hợp tác với một đơn vị vận tải có giấy phép, đưa xe vào đơn vị theo hình thức luật cho phép. Cách này tốn công lúc đầu nhưng giúp người lái yên tâm chạy, và khách yên tâm ngồi.
Với xe máy chở khách ngắn quanh xã, nên hỏi chính quyền địa phương về quy định hiện hành. Dù hình thức nào, mũ bảo hiểm cho khách, không chở quá số người, không chạy đường dốc trơn ban đêm là những điều không cần luật cũng phải làm.
Người không có xe vẫn tham gia được phần việc này theo cách khác: làm đầu mối giới thiệu khách cho nhà xe có phép trong vùng, đón khách ở chân đồi bằng cách dẫn đường, hay giữ xe giúp khách ở bãi dưới. Những việc nhỏ ấy giúp khách đỡ lúng túng ở đoạn đường cuối mà không chạm vào ngành có điều kiện.
Thuế khi bỏ thuế khoán và cách ghi chép
Theo Nghị quyết 198/2025/QH15, hình thức thuế khoán với hộ kinh doanh chấm dứt từ ngày 1/1/2026. Hộ kinh doanh chuyển sang tự kê khai theo doanh thu thực tế; một số trường hợp phải dùng hoá đơn điện tử, có thể là hoá đơn khởi tạo từ máy tính tiền. Ngưỡng doanh thu được miễn, tỷ lệ thuế theo từng nhóm ngành và cách kê khai đang được hướng dẫn chi tiết, nên người làm dịch vụ cần hỏi cơ quan thuế quản lý.
Với người làm dịch vụ nhỏ quanh hồ, điều cần làm ngay là ghi chép. Mỗi lần bán, mỗi lần giao set ăn, mỗi chuyến thuyền: ngày, khách, số tiền, cách nhận tiền. Chuyển khoản qua tài khoản ngân hàng để lại dấu vết rõ ràng, thuận cho việc đối chiếu. Tách tài khoản kinh doanh khỏi tài khoản chi tiêu gia đình giúp sổ sách gọn hơn nhiều.
Ghi chép đều đặn cũng giúp người làm nhìn rõ việc kinh doanh của mình: tháng nào đông, món nào khách thích, chi phí nguyên liệu, xăng dầu chiếm bao nhiêu. Đó là thông tin để quyết định có nên mở rộng, đầu tư thêm hay không.
Giữ chữ tín: điều làm khách quay lại
Nói đúng, làm đúng. Set ăn ghi bao nhiêu người thì đủ bấy nhiêu; gà đồi thì là gà đồi. Khách thành phố tinh hơn người ta nghĩ, và một lần bị hớ là họ kể cho cả nhóm.
Đúng giờ. Khách nghỉ villa có lịch săn mây, đi thuyền, tiệc tối. Giao trễ một giờ có thể làm hỏng cả buổi tối của mười mấy người.
Không ép khách. Giới thiệu thêm dịch vụ là chuyện bình thường; nài ép, chèo kéo thì làm khách ngại cả vùng.
Giữ vệ sinh và cảnh quan. Không xả rác ven hồ, thu gom vỏ hộp, túi ni lông sau mỗi lần giao. Cảnh đẹp của Tà Đùng là tài sản chung của mọi người làm du lịch ở đây.
Có cách liên lạc rõ ràng. Một số điện thoại cố định, một tài khoản nhận tiền đúng tên mình, một tin nhắn xác nhận sau mỗi lần đặt. Khách xa nhà cần biết gọi ai khi có chuyện, và chủ villa cần biết giới thiệu ai cho khách sau.
Nhận lỗi khi sai. Món ăn chưa đạt, giao thiếu, trễ giờ thì xin lỗi và bù cho khách ngay. Một lời xin lỗi kèm đĩa trái cây thêm thường giữ được khách tốt hơn mọi lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Bán rau, trái cây nhà trồng cho khách có cần đăng ký kinh doanh không?
Theo quy định lâu nay, hộ sản xuất nông nghiệp bán sản phẩm do mình làm ra thường không phải đăng ký hộ kinh doanh. Nếu bán thường xuyên, có cửa hàng hoặc thu mua hàng nhà khác về bán lại thì nên hỏi xã để đăng ký.
Nấu set nướng giao cho villa cần giấy tờ gì?
Đây là dịch vụ ăn uống nên cần đăng ký kinh doanh và đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy mô; cơ sở nhỏ có thể chỉ cần ký cam kết. Nên hỏi Uỷ ban nhân dân xã và cơ quan quản lý an toàn thực phẩm về thủ tục hiện hành.
Có xe bảy chỗ, chở khách lên villa lấy tiền được không?
Chở người lấy tiền bằng ô tô là kinh doanh vận tải có điều kiện, cần giấy phép, phù hiệu và hợp đồng. Xe nhà tự chở khách lấy tiền có thể bị phạt và gặp rủi ro bảo hiểm. Cách đàng hoàng là đăng ký kinh doanh vận tải hoặc hợp tác với đơn vị có phép.
Bỏ thuế khoán từ 2026 thì hộ làm dịch vụ nhỏ phải làm gì?
Hộ kinh doanh chuyển sang kê khai theo doanh thu thực tế, có thể phải dùng hoá đơn điện tử. Việc nên làm ngay là ghi chép từng khoản thu, dùng chuyển khoản, và hỏi cơ quan thuế về ngưỡng, tỷ lệ thuế áp dụng cho ngành của mình.
Dẫn khách đi bộ vào rừng quanh Tà Đùng có được không?
Đi trong vườn nhà mình thì là dịch vụ thông thường. Vào rừng đặc dụng hay rừng phòng hộ phải theo quy chế và sự cho phép của đơn vị quản lý rừng. Không tự ý dẫn khách vào rừng, vừa vi phạm vừa nguy hiểm khi lạc đường hay gặp thời tiết xấu.
Làm sao để chủ villa giới thiệu dịch vụ của mình cho khách?
Làm đúng chất lượng và đúng giờ trong vài lần đầu là cách thuyết phục nhất. Thoả thuận rõ với chủ villa cách tính tiền, ai giao hàng, ai chịu trách nhiệm khi khách không hài lòng. Có đăng ký kinh doanh cũng giúp chủ villa yên tâm giới thiệu.
